Kanina: kodra që ka ruajtur gjirin e Vlorës nga amantët te Ismail Qemali

Mbi gjirin e Vlorës, rreth gjashtë kilometra larg qytetit dhe rreth treqind e tetëdhjetë metra mbi detin që ruan, qëndron një kodër që nuk ka lëvizur kurrë nga vendi i saj dhe megjithatë ka ndërruar zotër njëzet e tre shekuj me radhë. Kanina — fshati dhe kalaja që mban të njëjtin emër — është një prej atyre vendeve ku gjeografia shkruan historinë përpara njerëzve: kush e mban këtë kodër, e sheh të gjithë gjirin, kontrollon rrugën nga deti drejt brendësisë dhe qëndron mbi hyrjen veriore të kanalit të Otrantos. Prandaj çdo fuqi që kaloi nga ky breg — amantët, Justiniani, normanët, anzhuinët, princërit shqiptarë, osmanët, venedikasit — e mori Kaninën përpara se të merrte gjithçka tjetër.

Pse ka rëndësi

• Kalaja e Kaninës ngrihet rreth 380 metra mbi gjirin e Vlorës, me mur rrethues rreth një kilometër dhe sipërfaqe rreth 3,6 hektarë; fortifikimi i parë i saj daton në shekujt IV–III para erës sonë, në kohën e amantëve.
• Nga viti 1372 deri më 1417 Kanina ishte, bashkë me Vlorën e Beratin, zemra e Principatës së Vlorës — e trashëguar përmes Komnenës te Balsha II dhe e mbajtur deri në fund nga e bija, Rugjina.
• Gjatë shekujve osmanë kodra u bë selia e derës së Vlorajve, familjes që më vonë zbriti në qytet dhe që i dha Shqipërisë Ismail Qemalin.

Kodra e amantëve

Fortifikimi i parë i Kaninës daton në fund të shekullit IV ose në fillim të shekullit III para erës sonë. E ngritën amantët — bashkësia fisnore ilire e brendësisë së Vlorës, ajo që i dha emrin qytetit të Amantias — dhe e ngritën për një arsye të thjeshtë: një fis i maleve që dëshiron dalje në det ka nevojë për një sy mbi gjirin. Kanina ishte ai sy. Nga muret e saj shihet e gjithë hapësira ujore që sot quhet Gjiri i Vlorës, bashkë me rrugët tokësore që zbresin drejt Shushicës dhe Vjosës.

Kjo është logjika e njëjtë që prodhoi Rozafën mbi Bunën dhe Prezën mbi fushën e Tiranës: fortesa ilire nuk ndërtohej mbi pikën më të bukur, por mbi pikën prej së cilës nuk të shpëton asgjë. Muri rrethues i Kaninës, rreth një kilometër i gjatë, mbyll një sipërfaqe prej rreth 3,6 hektarësh — jo një kullë vëzhgimi, por një qytet i vogël i mbrojtur, me hapësirë për garnizon, banorë dhe rezerva.

Fortesa që rindërtoi Justiniani

Në antikitetin e vonë, gjatë shekullit IV të erës sonë, vendbanimi u shndërrua në qytet të fortifikuar. Rindërtimi vendimtar erdhi në shekullin VI, kur perandori Justinian I ndërmori programin e madh të rifortifikimit të Ilirikut perëndimor. Prokopi i Cezaresë, historiani zyrtar i asaj fushate ndërtimesh, rendit në veprën Për ndërtimet fortesat e rimëkëmbura të Epirit të Ri; emri Kionin i asaj liste është identifikuar prej studiuesve me Kaninën.

Prej atij momenti kodra nuk është më vetëm një pikë ushtarake. Nga shekulli IX–X ajo bëhet edhe qendër kishtare-administrative — një vend ku mblidhet pushteti, jo ku thjesht ruhet kufiri. Ky është kalimi që i jep Kaninës jetën e saj të gjatë: fortesat e pastra vdesin bashkë me luftën që i krijoi; qendrat administrative mbijetojnë sepse dikush ka gjithnjë nevojë për to.

Provinca e Kaninës

Në vitin 1198, në një traktat mes Perandorisë Bizantine dhe Venedikut, hapësira shfaqet me emrin provincia Jericho et Caninon — Orikumi dhe Kanina, të përmendura bashkë si njësi. Është dëshmia më e hershme dokumentare se kodra nuk ishte thjesht një kala, por emri i një territori.

Gjatë shekullit XIII, në periudhën e pranisë hohenshtaufene në Arbëri, Kanina përshkruhet si fortifikimi kryesor i vendit, me një provincë të vetën të qeverisur nga Jakob Blasiniani. Pas normanëve dhe hohenshtaufenëve erdhën anzhuinët e Mbretërisë së Arbërisë: e njëjta kodër, e njëjta rëndësi, vetëm flamuj të tjerë mbi të njëjtat mure.

Principata e Vlorës dhe e Kaninës

Shekulli XIV është shekulli kur Kanina bëhet kryeqytet. Nga rreth viti 1345 deri më 1363 zotëria i saj ishte Joan Komnen Aseni, në fillim vasal i perandorisë serbe dhe, pas vitit 1355, sundimtar në thelb i pavarur. E ndoqi Aleksandër Komnen Aseni, zot i Beratit, i Vlorës dhe i Kaninës nga viti 1363 deri më 1371 — mendohet se vdiq më 26 shtator 1371 në betejën e Maricës, atje ku u shemb rendi i vjetër ballkanik.

Me shuarjen e derës së Asenëve, hapësira kaloi te dyert princërore shqiptare të bregut: Muzakajt e Beratit, Balshajt e veriut, Arianitët e hapësirës mes Vlorës e Beratit. Kalimi u bë përmes një martese. Më 1372 Balsha II u martua me Komnenën, të bijën e Aleksandër Komnen Asenit; si prikë mori Vlorën, Beratin dhe Kaninën. Principata e Vlorës dhe e Kaninës — që përfshinte pak a shumë territoret e sotme të Vlorës, Fierit dhe Beratit — mbeti në duart e asaj linje deri në fund.

Fundin e mbajti një grua. Rugjina Balsha, e bija e Balshës II dhe e Komnenës, sundoi Vlorën dhe Kaninën derisa erdhi viti 1417.

Një «Kastriot i Kaninës» që nuk ishte Kastriot

Në një dokument të 2 shtatorit 1368, mes anëtarëve të oborrit të Aleksandër Komnen Asenit që dëshmojnë betimin e tij për qytetarinë raguziane, shfaqet një fisnik i quajtur Kastrioti i Kaninës. Historianë të fillimit të shekullit XX e lidhën menjëherë me derën e Kastriotëve dhe e bënë Kaninën djep të familjes së Skënderbeut.

Historiografia bashkëkohore e ka hedhur poshtë këtë lidhje. Studiuesi Karl Hopf, që e zbuloi dhe e përktheu i pari dokumentin, kishte ngatërruar dy persona të veçantë — Branilon dhe Kastriotin — në një emër të vetëm, dhe mbi atë gabim u ngrit e gjithë hipoteza; Kastriotët nuk shfaqen në regjistrat arkivorë deri në fund të shekullit XIV. Kanina nuk ka nevojë për këtë mit. Historia e saj e vërtetuar është më e gjatë se çdo gjenealogji që dikush mund t'i ngjisë.

1417: kur porta u mbyll

Më 1417 forcat osmane nën Gazi Evrenos beun morën Vlorën dhe fortesën e saj në Kaninë. Principata mori fund. Kanina u bë qendër osmane dhe mbeti pikë ushtarake e rëndësishme për shekuj: rreth vitit 1530 sulltan Sulejmani i Madhërishëm urdhëroi riparimin e mureve, shenjë se fortesa nuk ishte lënë të shembej si aq të tjera.

Regjistrat osmanë të fillimit të shekullit XVI e paraqesin Kaninën si vendbanim të madh, me rreth 514 shtëpi të krishtera — një fshat-qytet, jo një kështjellë e vetmuar. Kodra vazhdonte të ushqente banorë, jo vetëm garnizone.

Episodi i fundit ushtarak i rëndësishëm erdhi gjatë Luftës së Moresë: më 1690 venedikasit e morën Kaninën, dhe më 17 shtator të po atij viti osmanët e rrethuan dhe e rimorën. Pas kësaj, kalaja pushoi së qeni objekt lufte dhe u bë çka është edhe sot — një gërmadhë madhështore mbi një fshat.

Nga kalaja te qyteti: dera e Vlorajve

Gjatë shekujve osmanë Kanina u bë selia e njërës prej dyerve më me ndikim të Shqipërisë së jugut: Vlorajve. Prej kësaj kodre familja zbriti më vonë në qytetin poshtë, dhe emrin e qytetit e mbajti si mbiemër. Është një detaj që rrallë theksohet, por që e ndryshon leximin e 28 nëntorit 1912: burri që ngriti flamurin në Vlorë, Ismail Qemali, vinte nga një derë që e kishte nisur historinë e vet lart, mbi kala.

Kjo nuk është rastësi gjeografike. Në Shqipërinë osmane, dyert që mbanin fortesa mbanin edhe autoritet lokal, rrjete krushqish dhe akses te administrata — kapitali politik prej të cilit, pas pesë shekujsh, doli klasa që bëri shtetin. Kanina është një nga vendet ku ky zinxhir shihet i tëri, nga muri ilir te dokumenti i pavarësisë.

Kthimet

Kodra vazhdoi të prodhojë njerëz edhe kur pushoi së prodhuari pushtet. Më 21 shkurt 1913, tre muaj pas shpalljes së pavarësisë, në Kaninë lindi Isuf Luzaj — filozofi i Sorbonës, bashkëthemelues i Partisë Social-Demokrate të vitit 1943, i cili pagoi me pesëdhjetë vjet mërgim bindjen se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte demokraci e jo një diktaturë të re. Vdiq në Çikago më 2000 dhe, sipas amanetit të tij, u kthye në Kaninë si hi. Kodra që kishte parë të vinin e të ikin gjashtë perandori priti edhe një njeri që kishte ikur nga një e shtatë.

Kalaja e Kaninës është shpallur monument kulture i kategorisë «Arkeologji» më 1 tetor 1948 dhe sot është e hapur për vizitorë. Ajo që sheh atje nuk është një ndërtesë, por një prerje tërthore: bllokun ilir në themel, riparimin justinianian mbi të, murin mesjetar të principatës, riparimin osman të shekullit XVI. Katër epoka të mbivendosura mbi të njëjtin gur, dhe poshtë tyre i njëjti gji që ato u ngritën për ta ruajtur.