Berati: qyteti i një mbi një dritareve

Mbi grykën ku lumi Osum çan malin dhe zbret drejt fushës, ngrihet një qytet që shqiptarët e kanë quajtur me dashuri qyteti i një mbi një dritareve — shtëpi të bardha të hipura njëra mbi tjetrën në faqen e kodrës, sikur çdo brez t'i kishte lënë brezit tjetër një dritare më shumë për të parë. Berati nuk është thjesht një nga qytetet më të vjetra të banuara pa ndërprerje në Shqipëri; është vendi ku tri gjëra që e përkufizojnë kulturën shqiptare gjetën strehë nën të njëjtin qiell: ikona, fjala e shkruar shqip dhe kisha kombëtare. Ilirë, bizantinë, osmanë e shqiptarë kanë ndërtuar mbi njëri-tjetrin këtu pa e rrënuar atë që gjetën — dhe pikërisht kjo shtresëzim pa këputje e bën Beratin një muze të gjallë, jo një gërmadhë.

Antipatrea — qyteti nën emra të shumtë

Vendbanimi i parë i njohur mbi kodrën e Beratit është qyteti antik i Antipatreas, një kështjellë ilire e trevës së dasaretëve, të cilën historiani romak Tit Livi e përmend kur romakët e pushtuan rreth vitit 200 para erës sonë, gjatë luftërave të tyre kundër Maqedonisë. Nën Bizantin qyteti mori emrin Pulkeriopolis, dhe më vonë, nga fqinjësia sllave, u quajt Beligrad — "qyteti i bardhë" — nga i cili rrjedh emri i sotëm Berat. Ky varg emrash nuk është kuriozitet gjuhësor: ashtu si te Durrësi, çdo fuqi që kaloi e ribatizoi qytetin sipas gjuhës së vet, por asnjëra nuk e braktisi. Emri ndryshonte; vendi mbetej i domosdoshëm.

Kalaja — kështjella që ende jeton

Zemra e Beratit është Kalaja, kështjella që kurorëzon kodrën. Muret që shohim sot i përkasin kryesisht shekullit të trembëdhjetë, por themelet e para zbresin deri në shekullin e katërt para erës sonë. Ajo që e bën të rrallë — jo vetëm në Shqipëri, por në gjithë Evropën — është se brenda mureve të saj ende jetojnë njerëz: familje beratase banojnë mes kishave bizantine dhe shtëpive prej guri, ashtu siç kanë banuar pa ndërprerje për shekuj. Brenda kalasë numërohen dhjetëra kisha bizantine, kryesisht të shekullit të trembëdhjetë, krahas xhamive të ngritura pas ardhjes osmane më 1417. Ky bashkëqëndrim i kishës dhe xhamisë brenda të njëjtave mure është vetë dëshmia që Berati u ngrit si qytet takimi, ku bashkësi fetare të ndryshme jetuan pranë njëra-tjetrës për breza me radhë.

Mangalemi dhe Gorica — dy brigje, një qytet

Poshtë kalasë, qyteti zbret në dy lagje historike që shohin njëra-tjetrën përtej Osumit: Mangalemi në këmbë të kodrës dhe Gorica në bregun përballë, të lidhura nga një urë e vjetër guri osmane. Është pamja e këtyre dy faqeve — rreshta shtëpish të bardha me dritare të mëdha të vendosura njëra mbi tjetrën, që kapin dritën e mëngjesit mbi lumë — që i dha Beratit epitetin e tij të njohur. Kjo arkitekturë e ruajtur, tipike e periudhës osmane dhe e ruajtur pothuajse e paprekur, është arsyeja për të cilën qyteti do të njihej më vonë ndërkombëtarisht.

Onufri dhe e kuqja që mban emrin e tij

Në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, Berati u bë djepi i shkollës më të rëndësishme të ikonografisë post-bizantine në trojet shqiptare, të themeluar nga mjeshtri Onufri, protopapi i Elbasanit. Ikonat dhe afresket e tij dallohen për një të kuqe të ndezur, të pangjashme, që kritikët e artit e quajtën thjesht e kuqja e Onufrit — një ngjyrë që u bë firma e tij dhe e shkollës që la pas. Ndikimi i kësaj shkolle u shtri deri në Kostur e më tej. Sot vepra e saj ruhet në Muzeun Kombëtar Ikonografik "Onufri", i vendosur brenda katedrales së Fjetjes së Shën Mërisë në Kala — një nga koleksionet më të pasura të ikonave shqiptare, që dëshmon se Berati nuk ishte vetëm strehë e artit, por qendër që e prodhonte.

Kodikët e Beratit — ungjijtë e purpurt

Thesari më i vjetër që qyteti ruajti janë Kodikët e Beratit — dorëshkrime të lashta të ungjijve. Beratinus-1, i njohur si Kodiku i Purpurt i Beratit, është shkruar në shekullin e gjashtë dhe është një nga vetëm pak dorëshkrime të tilla të mbijetuara në botë; Beratinus-2 i përket shekullit të nëntë. Vlera e tyre për historinë e tekstit të Dhiatës së Re është aq e madhe sa më 2005 UNESCO i regjistroi në programin "Kujtesa e Botës". Që dy kodikë kaq të vjetër u ruajtën pikërisht në Berat, brez pas brezi, tregon peshën e qytetit si qendër fetare e librore shumë përpara se emri i tij të hynte në listat botërore.

Shkolla letrare — divani i parë shqip

Berati nuk ishte vetëm qytet ikonash dhe kodikësh; ishte edhe një nga vatrat kryesore të bejtexhinjve, poetëve myslimanë që shkruan shqip me alfabet arab. Këtu, rreth vitit 1731, Nezim Frakulla hartoi divanin e parë të tërësishëm në gjuhën shqipe — një vepër që vërtetoi se shqipja mund të mbante peshën e një poezie të kultivuar, jo vetëm të fjalës së përditshme. Pak pas tij, Sulejman Naibi, bir i vetë qytetit, e vazhdoi këtë traditë brenda asaj që studiuesit e quajtën shkolla letrare e Beratit. Në një kohë kur asnjë shtet nuk e mbronte gjuhën, ishin këto vargje — të shkruara në një qytet provincial osman — që e mbajtën shqipen të gjallë si gjuhë letërsie.

Aty ku kisha shqiptare u shpall e pavarur

Peshën e tij simbolike Berati e mbajti edhe në shekullin e njëzetë. Më shtator 1922, në këtë qytet u mblodh Kongresi i Beratit, që shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare — pra të drejtën e saj për t'u qeverisur vetë dhe për të lutur në gjuhën shqipe, jashtë varësisë nga Patrikana e Kostandinopojës. Nuk ishte rastësi që kjo ndodhi pikërisht në Berat: qyteti që kishte ruajtur kodikët, që kishte ushqyer shkollën e Onufrit dhe që kishte dëgjuar divanin e parë shqip, ishte vendi i natyrshëm ku kisha kombëtare mori formë. Berati e mbylli kështu një rreth që e kishte nisur shekuj më parë — fjala, ikona dhe kisha, të gjitha shqip, nën të njëjtën kodër.

Trashëgimi Botërore

Më 2008, qendra historike e Beratit u shtua në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, si zgjerim i vendit ku ndodhej tashmë Gjirokastra (e regjistruar më 2005) — të dyja të shpallura si shembuj të rrallë të një qyteti të ruajtur mirë të periudhës osmane. Njohja ndërkombëtare nuk i dha Beratit asgjë që ai nuk e kishte pasur tashmë; ajo thjesht vuri një vulë mbi atë që beratasit e dinin prej kohësh: se qyteti i tyre është një ndër dëshmitë më të plota se si një bashkësi shqiptare mund të ruajë njëkohësisht gurin, ikonën, librin dhe fjalën përgjatë dy mijë e pesëqind vjetësh, pa i lëshuar asnjërën.