Kryengritja e Malësisë 1911: flamuri mbi Deçiq dhe dymbëdhjetë kërkesat e Greçës

MALËSI E MADHE — Më 24 mars 1911 bajrakët e Hotit, Grudës, Kastratit, Shkrelit e Kelmendit dolën me armë në malet mbi Tuz kundër ushtrisë osmane. Katër muaj e gjysmë më vonë, më 4 gusht, Porta e Lartë zyrtarizoi një marrëveshje që u njihte malësorëve amnisti, të drejtën e mbajtjes së armëve, shkolla në gjuhën shqipe dhe shërbim ushtarak brenda vilajetit të tyre. Midis këtyre dy datave qëndron dokumenti që ia dha kryengritjes një program politik: Memorandumi i Greçës, 23 qershor 1911 — dymbëdhjetë kërkesa të shkruara shqip e frëngjisht, të nënshkruara nga njëzet e dy krerë malësorë me pushkë në krah.

Pse ka rëndësi

• Kryengritja e Malësisë së Madhe (24 mars – 4 gusht 1911) ishte revolta e fundit e madhe shqiptare para shpërthimit të përgjithshëm të 1912-s, dhe e detyroi Stambollin të negociojë në vend që të shtypte.
• Memorandumi i Greçës, i hartuar nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, kërkoi me shkrim, për herë të parë në një akt të nënshkruar nga kryengritësit, njohjen e kombësisë shqiptare dhe vetëqeverisjen — jo lehtësime fetare a krahinore.
• Lëshimet e gushtit 1911 vlenin vetëm për Vilajetin e Shkodrës; mospranimi i tyre për të katër vilajetet shqiptare çoi drejtpërdrejt te kryengritja e përgjithshme e 1912-s dhe te shpallja e Pavarësisë në Vlorë.

Mali që nuk e pranoi as regjistrin, as taksën

Revolucioni xhonturk i vitit 1908 kishte nisur me premtime kushtetuese dhe me një valë klubesh e shkollash shqipe. Brenda dy vjetësh ai u kthye në të kundërtën e vet: centralizim, çarmatosje e detyruar, regjistrim për ushtri, taksa të reja dhe sulm i hapur ndaj alfabetit latin — pikërisht ajo linjë që u zyrtarizua në Kongresin e Dibrës të vitit 1909. Në verën e 1910-s ushtria e Shefqet Turgut Pashës kaloi Kosovën duke mbledhur armë shtëpi më shtëpi; në pranverën e 1911-s të njëjtat kolona u drejtuan nga malet mbi Shkodër.

Malësia e Madhe nuk ishte një krahinë e zgjedhur rastësisht. Bajrakët e saj kishin qenë prej shekujsh njësi vetëqeverisëse që paguanin pak dhe bindeshin edhe më pak; çarmatimi i tyre nuk ishte thjesht masë sigurie, ishte fundi i një rendi. Kur më 24 mars 1911 fiset dolën në pritë, kryengritja gjeti menjëherë emrat që do t'i mbanin: Dedë Gjo Luli, Sokol Baci, Mehmet Shpendi, Prek Cali — dhe, në rrethin më të gjerë të lëvizjes, Isa Boletini e Bajram Curri.

Flamuri mbi Deçiq

Më 6 prill 1911 mbi Deçiq, kodrën strategjike që mbikëqyr Tuzin, u ngrit flamuri kombëtar. Tri flamuj ishin porositur e sjellë nga Vjena prej mësuesit e poetit Palokë Traboini; njëri prej tyre mbante shqiponjën dhe mbishkrimin «Flamuri i Lirís». Burimet ndryshojnë për detajin — disa e vendosin ngritjen e parë te kisha e Traboinit në Hot, me Kol Ded Gjonin, dhe ripërsëritjet mbi majën e Bratilës — por kujtesa kombëtare e ka lidhur ngjarjen me Dedë Gjo Lulin dhe me Deçiqin, dhe aty ka mbetur. Rëndësia nuk qëndron te toponimi: ishte hera e parë në një kryengritje të armatosur që shqiptarët ngrinin një flamur kombëtar mbi tokën e vet, jo flamurin e një fisi a të një bese.

Përgjigjja osmane erdhi e rëndë. Më 14 maj Shefqet Turgut Pasha urdhëroi rimarrjen e Deçiqit; luftimet zgjatën gati një muaj dhe përfunduan me tërheqjen e kryengritësve — një pjesë ranë, një pjesë u dorëzuan, një pjesë kaluan kufirin drejt Malit të Zi bashkë me familjet. Ushtarakisht Deçiqi u humb. Politikisht ai u bë simboli që i dha kryengritjes emër jashtë maleve.

Greçë, 23 qershor 1911: dymbëdhjetë kërkesa

Kryengritja mund të kishte mbetur një kryengritje malesh. Ajo që e ndryshoi ishte një mbledhje në pllajën e Greçës, në perëndim të Selcës, më 23 qershor 1911. Aty krerët e bajrakëve nënshkruan një memorandum të hartuar nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi — shqip dhe frëngjisht, i njohur më vonë si «Libri i Kuq». E nënshkruan njëzet e dy prijës: nga katër për Hotin, Grudën e Shkrelin, pesë për Kastratin, tre për Kelmendin dhe dy për Shalën.

Dokumenti kishte dymbëdhjetë pika. Ndër to: amnisti e përgjithshme për pjesëmarrësit; njohja e ekzistencës kombëtare të shqiptarëve; zgjedhja e deputetëve shqiptarë në parlamentin osman me përfaqësim proporcional; mësimi në gjuhën shqipe në shkolla; nëpunës administrate që flasin shqip dhe që të jenë vetë shqiptarë; shërbim ushtarak në kohë paqeje vetëm brenda trojeve shqiptare; kthimi i armëve të konfiskuara; dhe dëmshpërblim nga shteti për shtëpitë e djegura nga ushtria.

Rëndësia e listës nuk është te ashpërsia — asnjë pikë nuk kërkon shkëputje nga perandoria. Ajo qëndron te fjalori. Kërkesat e Greçës flasin për një komb me gjuhë, me përfaqësim dhe me administratë të vetën, jo për një bashkësi fetare që lyp privilegje. Ky ishte pikërisht argumenti që kancelaritë evropiane e mohonin: se lëvizja shqiptare ishte krahinore ose katolike, jo kombëtare. Një delegacion i kryesuar nga Luigj Gurakuqi, me Dedë Gjo Lulin e Sokol Bacin, e dorëzoi memorandumin para trupit diplomatik në Cetinë. Porta e Lartë nuk i ktheu kurrë përgjigje zyrtare.

Jugu përgjigjet: Cepo, 21 korrik

Përgjigjja erdhi nga brenda vendit. Më 21 korrik 1911, në Manastirin e Cepos në Malin e Gjerë, rreth tetëqind përfaqësues të krahinave jugore mbajtën kuvendin e tyre dhe nxorën një memorandum plotësues me dyzet e tre nënshkrime, që kërkonte autonomi për të katër vilajetet shqiptare. Brenda një muaji, programi i shkruar nga malësorët katolikë të veriut ishte bërë programi i myslimanëve e ortodoksëve të jugut. Ky është momenti ku kërkesa e Greçës pushon së qeni një ankesë fisi dhe bëhet platformë kombëtare — vazhdimi i drejtpërdrejtë i asaj që Lidhja e Prizrenit e kishte formuluar tridhjetë e tre vjet më parë dhe që Haxhi Zeka e kishte mbajtur gjallë në Pejë.

Podgorica, 2 gusht: një fitore e gjysmuar

Më 2 gusht 1911, në Podgoricë, përfaqësuesit osmanë dhe krerët e Malësisë nënshkruan marrëveshjen; ajo u zyrtarizua më 4 gusht. Stambolli pranoi amnistinë e përgjithshme, të drejtën e mbajtjes së armëve, uljen e taksave, kryerjen e shërbimit ushtarak brenda Vilajetit të Shkodrës, hapjen e shkollave shqipe, rindërtimin e shtëpive të prishura nga ushtria dhe kthimin e familjeve të strehuara jashtë kufirit.

Për një perandori që gjashtë muaj më parë kishte dërguar artileri kundër fshatrave, kjo ishte kapitullim. Për shqiptarët ajo mbeti e pjesshme: lëshimet vlenin për një vilajet, ndërsa Memorandumi i Greçës kishte folur për një komb. Askush nuk besonte se do të zbatoheshin plotësisht, dhe nuk u zbatuan.

Një zë skeptik duhet mbajtur edhe ndaj mikut të kufirit. Mbreti Nikolla i Malit të Zi u dha malësorëve armë, u strehoi familjet dhe u paraqit si mbrojtës i tyre, duke shpallur publikisht asnjanësi. Interesi i tij nuk ishte autonomia shqiptare: ishte destabilizimi i veriut osman për të përgatitur aneksimin e po atyre trojeve. Hoti, Gruda, Plava e Gucia — vendet nga ku u ngrit flamuri — do të përfundonin brenda pak vitesh jashtë shtetit shqiptar, pikërisht nën atë kurorë.

Ura drejt 28 Nëntorit

Nga viti 1911 te Vlora ka vetëm shtatëmbëdhjetë muaj. Kryengritja e përgjithshme e verës së 1912-s, që mori Shkupin dhe detyroi Portën të pranonte kërkesat shqiptare, u ngrit mbi të njëjtën listë kërkesash dhe mbi të njëjtin bindje: se negociata me Stambollin ishte e mundur vetëm me pushkë në dorë. Ismail Qemali, i cili e hartoi tekstin e Greçës, do të ngrinte flamurin në Vlorë më 28 nëntor 1912.

Fundi i historisë është më i hidhur se fillimi. Konferenca e Londrës e vitit 1913 i la jashtë kufirit shumicën e trojeve që kishin nisur kryengritjen; Malësia e Madhe u nda më dysh dhe qëndresa e saj vazhdoi për një dekadë tjetër në format e lëvizjes kaçake. Por dokumenti i 23 qershorit mbeti. Ai është prova e shkruar se, një vit e gjysmë para Vlorës, shqiptarët e maleve dinin saktësisht çfarë kërkonin: gjuhën, shkollën, administratën dhe emrin e vet.

Burimet:

• Dielli — Memorandumi i Greçës, 23 qershor 1911: akti themelues i programit kombëtar
• Dielli — Memorandumi i Greçës drejtuar Stambollit dhe lëshimet e marrëveshjes së gushtit 1911
• Wikipedia (shqip) — Memorandumi i Greçës: hartuesit, nënshkruesit dhe kuvendi i Cepos
• Wikipedia (anglisht) — Albanian revolt of 1911: kronologjia, komandantët dhe pikat e memorandumit
• KultPlus — Kuvendi i Greçës dhe kërkesat për autonominë politike të Shqipërisë

— Redaksia ZHURMA