Isa Boletini

Isa Boletini (1864–1916) është një nga figurat më të dukshme të rezistencës së armatosur në malësinë e Kosovës në fillim të shekullit XX — bajraktar nga fshati Boletin, pranë Mitrovicës, trashëgimtar i një familjeje bajraktarësh të lidhur me besën dhe armën si detyrim shoqëror. Rruga e tij nuk qe e drejtvizuar: filloi si besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II, madje komandoi një repart roje personale për të, para se të kthehej kundër urdhrave të Stambollit. Ai qëndron si nyje mes dy botëve që historiografia shpesh i trajton ndaras — kryengritjet malore të Kosovës dhe kuvendi diplomatik i Vlorës — dhe si dëshmi e një paradoksi që mbetet i hapur: shteti që ndihmoi ta sillte në jetë, në nëntor 1912, do ta linte tokën e tij, Kosovën, jashtë kufijve të vet.

Përmbajtja9 pjesë

1. Kush ishte
2. Kryengritjet e Kosovës (1910)
3. Viti 1912 dhe rruga për në Vlorë
4. Kufijtë që e lanë jashtë
5. Rezistenca e fundit dhe vdekja në Podgoricë
6. Mali i Zi: tri pritje dhe një levë
7. Kthimi në Boletin (2015)
8. Trashëgimia
9. Burimet

Pse ka rëndësi

• Bajraktar nga Boletini pranë Mitrovicës, prijës i rezistencës së armatosur në malësinë e Kosovës në fillim të shekullit XX.
• Nisi si besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II — komandoi një repart roje personale për të — para se të kthehej kundër urdhrave të Stambollit.
• Lidh kryengritjet malore të Kosovës me kuvendin e Vlorës; shteti shqiptar që lindi në nëntor 1912 e la Kosovën jashtë kufijve.

Kush ishte

Isa Boletini lindi më 15 janar 1864 në fshatin Boletin, afër Mitrovicës, në atë kohë pjesë e Perandorisë Osmane. I përkiste një familjeje bajraktarësh të malësisë së Mitrovicës — një traditë ku prijësia lokale ishte njëkohësisht ushtarake, gjyqësore dhe morale, e mbështetur te besa si kod rregullues i jetës së përditshme dhe i marrëdhënieve mes fiseve. Në rininë e tij, Boletini u bë figurë me peshë brenda këtij rendi malësor, ku autoriteti nuk vinte nga tituj zyrtarë, por nga aftësia për të mbrojtur njerëzit e vet dhe për të mbajtur fjalën e dhënë.

Për një pjesë të hershme të jetës, Boletini ishte besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II, deri në atë masë sa komandoi një repart roje personale për të. Kur në vitin 1908 shpërtheu revolucioni i Xhonturqve, ai fillimisht e mbështeti, por shpejt ktheu qëndrim dhe iu kundërvu, ndërsa reformat e reja binin ndesh me interesat e malësisë shqiptare. Në vitin 1909, autoritetet osmane vunë mbi kokën e tij një shpërblim prej 300 lirash — shenjë e qartë e sa i rrezikshëm e konsideronin.

Kryengritjet e Kosovës (1910)

Në kryengritjen shqiptare të vitit 1910, Boletini u vu në krye të një force prej rreth 2.000 vetësh. Luftimet u zhvilluan në rrethinat e Ferizajt (Firzovikut) dhe drejt Prizrenit, ndërsa në Carralevë forcat e tij mbajtën një qëndresë dy-ditore kundër njësive osmane. Këto beteja, edhe pse pjesë e një konflikti ende brenda kufijve të perandorisë, treguan një gjë të re: se malësia e Kosovës kishte kapacitetin ushtarak dhe organizativ për t’u kthyer në forcë politike me peshë rajonale.

Viti 1912 dhe rruga për në Vlorë

Kulmi i kësaj force erdhi në kryengritjen e madhe të vitit 1912. Forcat kryengritëse arritën të pushtonin Shkupin (Üsküb) në gusht 1912, duke e detyruar qeverinë osmane të pranonte kërkesat shqiptare. Ngjarja funksionoi si katalizator i një zinxhiri ngjarjesh më të gjerë: dy muaj më vonë, në tetor 1912, shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike, e cila do të ndryshonte rrënjësisht hartën politike të Ballkanit.

Në këtë kontekst të përmbysjes së shpejtë, Boletini shkoi në Vlorë. Ai ishte i pranishëm te shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali, dhe zakonisht paraqitet si një nga figurat mbrojtëse të kuvendit të Vlorës — prania e tij e armatosur, e ardhur drejtpërdrejt nga malësia luftarake e Kosovës, ishte vetë simbolikë. Fotografia e tij ikonike nga kjo periudhë — me fishekzorrë të kryqëzuara në kraharor dhe plis të bardhë — mbetet një nga imazhet më të njohura të momentit të pavarësisë shqiptare.

Kufijtë që e lanë jashtë

Ironia që shënon jetën e Boletinit u vulos në Londër, në vitin 1913. Fuqitë e mëdha, në negociatat për kufijtë e shtetit të ri shqiptar, vendosën një kufi që linte Kosovën jashtë territorit të Shqipërisë së pavarur, duke ia caktuar Serbisë dhe Malit të Zi. Njeriu që kishte marrë pjesë në themelimin e shtetit shqiptar u gjend, brenda pak muajsh, me tokën e vet amtare jashtë atij shteti — një paradoks që historiografia shqiptare e mban të hapur si plagë strukturore, jo si retorikë.

Rezistenca e fundit dhe vdekja në Podgoricë

Boletini nuk e pranoi këtë ndarje si përfundimtare dhe vazhdoi rezistencën edhe gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore. Ai u vra më 23 ose 24 janar 1916 në Podgoricë të Malit të Zi, në një përleshje me armë me xhandarë malazezë. Rrethanat e sakta të ngjarjes mbeten të diskutueshme në burime të ndryshme, ndërsa disa nga njerëzit e tij humbën jetën së bashku me të në të njëjtën përleshje.

Mali i Zi: tri pritje dhe një levë

Marrëdhënia e Boletinit me Cetinën nuk ishte strehë, ishte llogari — e të dy palëve. Rindërtuar mbi studimin e historianit serb Bogumil Hrabak, ndërtuar vetë mbi arkivat diplomatike malazeze e serbe, del një model që përsëritet: Mali i Zi e priti tri herë — 1910, 1911, 1915 — dhe çdo herë motivi ishte i njëjti, ta përdorte si levë kundër Stambollit, e më vonë kundër interesave shqiptare në kufijtë e rinj.

Pas dështimit të kryengritjes së pranverës 1910 ai kaloi kufirin me bijtë dhe një grusht besnikësh. Cetina e mbajti duke e zhvendosur nga Andrijevica në Nikshiq — zyrtarisht për siguri kufitare, në fakt larg syve të Portës. Konsulli malazez në Shkodër e vlerësonte se kthimi i tij te kryengritësit do të kishte «peshë të konsiderueshme». Konsulli serb në Shkup ishte më i thatë: Boletinin dhe Sulejman Batushën i përshkruante si njerëz që do të «dëgjonin vetëm urdhra» — mjete, jo aleatë.

Boletini e luante lojën nga ana tjetër. Në gusht 1912 kaloi kufirin me Batushën dhe 250 veta, me pushkë ruse dhe para malazeze; aleanca u shpërnda shpejt. Kur u bë e qartë se Cetina po përgatitej ta shfrytëzonte luftën kundër Turqisë për t'u zgjeruar mbi troje shqiptare, ia ktheu shpinën, mbajti fjalime kundër Serbisë dhe nisi tetëqind veta drejt kufirit. Para ushtrisë serbe u tërhoq në Shqipëri dhe vazhdoi organizimin e çetave me Hasan Prishtinën dhe Bajram Currin.

Bilanci i kësaj periudhe nuk është i pastër, dhe një skedë nuk e ka punën ta pastrojë. Në Kuvendin e Junikut (21–25 maj 1912) Boletini u rreshtua kundër vijës së Shqipërisë së pavarur që mbronte Ismail Qemali, duke favorizuar marrëveshjen me regjimin e ri osman; burimet regjistrojnë njëkohësisht kontakte me qarqet turkofile të Prishtinës për amnisti të përgjithshme.

Viti 1915 e gjeti në pozitë të kundërt me 1910-ën: u kthye në Mal të Zi jo si kartë presioni, por si armik i shënjestruar. U vra nga xhandarët e njësisë «Krilaši» te Ura e Ribnicës. Data mbetet e kontestuar në burime: «Pobjeda» (Titograd, 1980) e vendos më 19 janar 1916, ndërsa Tafil Boletini — dëshmi e mbledhur nga Skënder Luarasi — këmbëngul për 23 janarin.

Kthimi në Boletin (2015)

Eshtrat e tij u varrosën fillimisht në Podgoricë. Në vitin 1998 u zhvarrosën dhe u dërguan në Mitrovicë, ndërsa në 2011 u transferuan në Prishtinë për ekzaminim mjeko-ligjor. Riatdhesimi përfundimtar erdhi më 10 qershor 2015, kur eshtrat e tij u varrosën në fshatin e tij të lindjes, Boletin, me nderime shtetërore, në një ceremoni ku foli edhe presidenti i atëhershëm i Shqipërisë, Bujar Nishani.

Para kësaj zgjidhjeje, kishte qarkulluar edhe një propozim tjetër — që eshtrat e Boletinit të varroseshin në Vlorë, propozim i lidhur me emrat e Edi Ramës dhe Hashim Thaçit. Ky variant u hodh poshtë në favor të Boletinit, sipas dëshirës së vetë familjes — zgjedhje që e ktheu figurën e tij aty ku kishte filluar gjithçka, në malësinë që e kishte formuar.

Trashëgimia

Isa Boletini mbetet pika ku takohen dy regjistra të historisë shqiptare që rrallë lexohen bashkë: rezistenca e armatosur, e bazuar te besa, e maleve të Kosovës, dhe akti diplomatik i themelimit të shtetit në Vlorë. Jeta e tij tregon se pavarësia shqiptare e 1912-s nuk qe vetëm produkt kancelarish evropiane, por edhe i një rrjeti njerëzish e besnikërish të lidhura që nga malësia deri te salla e kuvendit. Që ky rrjet të përfundonte me përjashtimin e vetë Kosovës nga harta e re, nuk është hero-kult për t’u kremtuar, por një fakt historik për t’u mbajtur mend me dinjitet — jo si viktimizëm, por si pjesë e kujtesës që e bën historinë shqiptare të plotë.