Sali Butka: poeti me pushkë që mbrojti Korçën shqiptare

Sali Butka (Butkë e Kolonjës, rreth 1852 – Ersekë, 24 tetor 1938) ishte kryengritësi, komandanti i çetave dhe poeti popullor që i dha mbrojtjes së Shqipërisë jugore një nga figurat e saj më këmbëngulëse. Kaçak në malet e Kolonjës që nga viti 1906, luftëtar në Luftërat Ballkanike dhe mbrojtës i Korçës gjatë pushtimit grek të Luftës së Parë Botërore, ai e kaloi gjysmën e jetës me pushkë në krah e me vargje në gojë. Bashkëkohësit e quajtën «plaku që s'e njihte frikën»; historia e mbajti si njeriun që nuk pranoi kurrë ta shihte Korçën të shkëputur nga trupi shqiptar.

Poeti me pushkë i Kolonjës

Butka lindi në fshatin Butkë të krahinës së Kolonjës, në një kohë kur jugu shqiptar bënte pjesë në Vilajetin e Janinës dhe ideja kombëtare qarkullonte fshehtas, me gazetat e mërgatës e me abetaret e ndaluara. Ashtu si vëllezërit Topulli në Gjirokastër, edhe ai zgjodhi rrugën e çetës: në vitin 1906 nisi veprimtarinë e armatosur në krahinat malore të jugut, ende nën administratën osmane. Por Butka nuk qe vetëm luftëtar. Gjatë fushatave të tij ai hartonte vargje kryengritëse — poezi popullore ku përshkrimi i natyrës shqiptare bashkohej me thirrjen kombëtare, këngë që u kënduan brez pas brezi nga çetat e jugut. Për të, fjala dhe pushka ishin dy anë të së njëjtës qëndresë: njëra ushqente ndërgjegjen, tjetra e mbronte.

Ballkani në flakë (1912–1913)

Kur shpërthyen Luftërat Ballkanike, çeta e Sali Butkës u bë një nga forcat vendore që çliruan qytetet e jugut para se ushtritë e huaja të mbërrinin: ai mori Ersekën dhe më pas Korçën në gusht të vitit 1912. Pak muaj më vonë, më 28 nëntor 1912, Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë; por për jugun, pavarësia lindi menjëherë e rrezikuar, sepse Greqia dhe grupet e saj të parregullta pretenduan krahinat e Korçës e të Gjirokastrës nën emrin e sajuar «Epiri i Veriut». Çmimi qe personal: gjatë kësaj periudhe, i biri i tij Iljazi u vra në pritë ndërsa udhëtonte drejt një takimi me udhëheqësit e lëvizjes, dhe u shpall dëshmor. Butka e vazhdoi luftën me plagën e humbjes, tashmë jo kundër një perandorie, po kundër copëtimit të shtetit të porsalindur.

Mbrojtja e Korçës (1914)

Në verë të vitit 1914, kur forcat greke pushtuan Korçën dhe rrethinat, kryeministri Ismail Qemali e thirri Sali Butkën në Vlorë dhe i besoi organizimin e mbrojtjes në juglindje. Detyra e forcave të tij ishte, bashkë me çetën e Themistokli Gërmenjit, ta lironin Korçën dhe zonën përreth nga trupat greke që e mbanin të pushtuar. Ishte një valë e njëjtë qëndrese me atë të Çerçiz Topullit në perëndim: çeta e malit e kthyer në argument politik, aty ku peticionet nuk mjaftonin. Për Butkën, mbrojtja e Korçës nuk ishte thjesht ushtarake — ishte kundërshtimi konkret i idesë se jugu mund të hiqej me hartë nga trungu shqiptar.

Voskopoja, 1916 — një kapitull i vështirë

Historia e Sali Butkës ka edhe një faqe që kërkon ndershmëri. Në vitin 1916, gjatë luftimeve me forcat greke në zonën e Korçës, çeta e tij dogji Voskopojën — qytetin dikur të lulëzuar arumun (vllah), një nga qendrat më të mëdha tregtare e kulturore të Ballkanit në shekullin XVIII. Në zjarr u vranë banorë civilë dhe u ekzekutua prifti i vendit. Për arumunët, ky mbeti një krim; edhe historiografia më e matur e njeh si një akt të rëndë ndaj një popullsie civile. Konteksti — presioni grek për copëtimin e jugut dhe përdorimi i qytetit nga forcat kundërshtare — e shpjegon ngjarjen, por nuk e fshin peshën e saj. Një muze i kujtesës kombëtare nuk zgjedh vetëm faqet e ndritshme: e mban Butkën si mbrojtës të Korçës shqiptare pa e mohuar dhunën e Voskopojës.

Republika e Korçës dhe kërkesat te francezët

Nga fundi i vitit 1916, kur trupat franceze të Frontit të Selanikut zbritën në Korçë, Butka nuk hoqi dorë nga kërkesa themelore: administrim shqiptar për krahinën. Sipas dëshmive të kohës, ai i paraqiti komandës franceze një listë kërkesash — vetëqeverisje për kazanë e Korçës, ngritjen e flamurit shqiptar, shqipen si gjuhë zyrtare, administratë e polici shqiptare, dhe mbrojtje ndaj synimeve greke. Nga ky presion vendor dhe nga interesi francez lindi Republika Autonome e Korçës (1916), një ishull vetëqeverisjeje shqiptare nën mbrojtje franceze, ku u rihapën shkollat shqipe pikërisht atje ku pretendohej se shqiptarë s'kishte. Butka qe një nga zërat që e bënë të mundur këtë përfundim.

Lushnja dhe fundi

Në janar të vitit 1920, kur kombi u mblodh për të shpëtuar shtetin nga rreziku i një copëtimi të ri, Sali Butka mori pjesë si delegat i Kolonjës e i Korçës në Kongresin e Lushnjës — kuvendi që rivendosi qeverinë kombëtare dhe hodhi themelet e shtetit të konsoliduar shqiptar. Ishte i njëjti brez qëndrese që, po atë vit, në perëndim ngriti krye në Luftën e Vlorës për të dëbuar pushtuesin. Butka vdiq më 24 tetor 1938 në Ersekë, plak i nderuar. Familja e tij e vazhdoi rrugën — i biri Safet Butka u bë mësues e atdhetar i njohur — dhe emri i «plakut të Butkës» mbeti në këngët e Kolonjës, në kujtesën e Korçës dhe, në ditët tona, në shtatoren që ngrihet për të në qendër të Ersekës. Në të, jugu e ruajti dëshminë se poeti dhe luftëtari mund të jenë i njëjti njeri.