Lef Nosi: nënshkruesi i Vlorës që e ruajti kombin në letër

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, dyzet e tetë burra vunë emrin nën një fletë që shpallte një shtet. Njëri prej tyre, delegati i Elbasanit, e kaloi pjesën tjetër të jetës duke mbledhur letra: gazeta, dorëshkrime, pulla, monedha, korrespondencë, kontrata, këngë të mbajtura në mend. Lef Nosi e kuptoi para shumicës se një komb pa shtet nuk ka kush ia ruan provat — dhe se kush i ruan provat, ruan kombin. Ai ndërtoi bibliotekën e dytë private më të madhe të Shqipërisë, botoi vite me radhë dokumentet e vjetra që gjeti, dhe në 1943-shin i mbajti besën një familjeje hebreje që i trokiti në derë. Tri vjet më vonë, shteti që erdhi pas luftës e pushkatoi dhe ia mori arkivin.

Kalaja e Elbasanit, 1877

Elefter — Lef — Nosi lindi më 9 prill 1877 në lagjen e Kalasë së Elbasanit, i fundmi i tetë fëmijëve të Stiljanit dhe Anës, në një familje ortodokse me gjendje të mirë. Shkollën e parë e bëri në qytet, studimet e mesme dhe pastaj farmacinë i vazhdoi në Athinë, ku qëndroi dy vjet pa e mbyllur diplomën. U kthye me pesë gjuhë në dorë — turqisht, greqisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht — dhe me atë zakon që do ta përcaktonte: mblidhte gjithçka e shkruar.

Elbasani i asaj kohe ishte një nyjë e vogël por e ngarkuar e rrjetit kombëtar: klube, shoqëri kulturore, korrespondencë me mërgatën e Bukureshtit, Sofjes, Bostonit dhe Londrës. Në atë rrjet Nosi hyri herët. Më 1907, në Londër, bashkëpunoi me Faik Konicën në hartimin e një programi kombëtar me njëzet e katër pika — një përpjekje për t'i dhënë lëvizjes shqiptare një platformë politike, jo vetëm një alfabet dhe një ndjenjë.

Tomorri dhe burgu i Bursës

Më 1910 Nosi themeloi në Elbasan gazetën Tomorri. Shqipja e shkruar ishte ende akt politik: Kongresi i Manastirit sapo kishte vendosur alfabetin latin dhe Perandoria Osmane e lexonte çdo fletë shqip si provë kryengritjeje. Më 7 gusht 1910 Nosi u arrestua për botimin e artikujve të përkthyer që gjyqi ushtarak i quajti nxitje. E internuan në Bursa të Anadollit. U lirua pas nëntë muajsh dhe u kthye në Elbasan më 9 prill 1911 — ditën e tij të lindjes.

Një vit para arrestimit, në shtator 1909, ai kishte qenë figura organizuese e Kongresit të Elbasanit: siguroi vendin, mikpritjen dhe korrespondencën me klubet e largëta që dërguan tridhjetë e pesë delegatë. Vendimi kryesor i atij kongresi — Shkolla Normale e Elbasanit, e hapur më 1 dhjetor 1909 — ishte institucioni i parë që prodhonte mësues shqiptarë në gjuhën shqipe. Nosi mori pjesë pa të drejtë vote; puna e tij ishte para sallës dhe pas saj.

Vlora, dhe ministria e parë e Postave

Më 28 nëntor 1912 Nosi ishte një nga delegatët e Elbasanit në Vlorë dhe një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë. Ismail Qemali e mori në kabinetin e parë shqiptar si ministër i Postë-Telegrafeve, detyrë që e mbajti nga 4 dhjetori 1912 deri më 21 shkurt 1914.

Posta ishte më pak teknike se ç'duket. Një shtet i porsalindur, i panjohur nga fqinjët dhe i kontestuar nga Fuqitë e Mëdha, e provonte ekzistencën e vet me gjëra të vogla që qarkullonin: një vulë, një pullë, një emër shteti të shtypur mbi letër. Nën Nosin dolën gjashtë emisione pullash; i treti u bë duke mbivulosur pulla osmane me shqiponjën dhe me fjalën «Shqipënia» — sovraniteti i shpallur mbi materialin e perandorisë që sapo ishte lënë pas. Nga pulla prej 50 piastrash njihen vetëm gjashtëmbëdhjetë kopje; një prej tyre u shit në një ankand filatelik më 2008 për rreth 26 mijë euro. Nosi, koleksionist vetë, e dinte ç'peshë kishte një copë letër e vulosur.

Më vonë ai shërbeu si ministër i Ekonomisë dhe i Marrëdhënieve Shoqërore në vitet 1918–1919, dhe, ndodhur jashtë vendit gjatë Kongresit të Lushnjës më 1920, dërgoi telegram mbështetjeje për vendimet e tij.

Arkivi si atdhe

Puna që e mban emrin e Nosit gjallë nuk është ministria. Është grumbullimi. Ai mblodhi libra të rrallë, pulla, monedha, akte pronësie, letra, këngë dhe përralla popullore — dhe, që nga viti 1937, filloi t'i botonte sistematikisht në përmbledhjen Dokumenta historike për t'i shërbye historisë sonë kombëtare. Ishte një veprim redaktorial me kuptim politik: ta nxirrje provën në dritë, të shtypur, të datuar, të kapshme nga kushdo, në një kohë kur historia e shqiptarëve shkruhej kryesisht jashtë Shqipërisë dhe kundër saj.

Biblioteka e tij private llogaritej e dyta në vend pas asaj të Mid'hat Frashërit. Në koleksionin e tij kaloi edhe Anonimi i Elbasanit — dorëshkrimi ungjillor i vitit 1761, shkruar me një alfabet origjinal, një nga dëshmitë më të hershme të shqipes së shkruar në trevat e mesme. Sot mbi 1.200 letra nga korrespondenca e tij ruhen në Arkivin Qendror Shtetëror.

Këtu duket qartë ajo që Rilindja e bëri pa e emërtuar: kombi u mbajt bashkë nga një kod jomaterial — gjuha, besa, Kanuni, tradita gojore — sepse institucionet i mungonin. Nosi e ktheu këtë kod në letër. Aty ku shteti nuk ekzistonte për të ruajtur regjistrin, një njeri i vetëm e mbajti regjistrin në shtëpinë e vet.

Besa e 1943-shit

Nën pushtimin italian Nosi u internua në Itali bashkë me Mehdi Frashërin dhe Rauf Ficon; u kthye në Shqipëri më 1942. Pas kapitullimit italian, Asambleja Kombëtare e 14 shtatorit 1943 shpalli shkëputjen nga Italia, dhe Nosi hyri në Këshillin e Lartë të Regjencës, ku qëndroi nga 16 tetori 1943 deri më 28 nëntor 1944 — pra gjatë pushtimit gjerman. Është pjesa më e kontestuar e jetës së tij, dhe ky arkiv nuk e zbut: ai mbajti post shtetëror në një Shqipëri të okupuar nga Rajhu.

Në po ato muaj, kur autoritetet gjermane kërkuan listat e hebrenjve, Shqipëria bëri të kundërtën e pjesës tjetër të Evropës — nuk dorëzoi askënd dhe strehoi qindra. Dosjet e Jad Vashemit mbi shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri e përmendin Nosin ndër strehuesit; i shpëtuari i tij, Marko Menahem, e shpjegoi vetë mekanizmin: «Ka një fjalë shqipe, besa… Kur shqiptari e jep, kalon nëpër ferr e zjarr, po fjalën e mban. Besa ishte çelësi që i shpëtoi hebrenjtë.» Sipas burimeve shqiptare, familja Nosi u nderua si «E drejtë ndër kombet» më 1992. Nga shtatëdhjetë e pesë shqiptarë të nderuar nga Jad Vashemi, ai është një.

Kinemaja «Kosova», shkurt 1946

Pas tërheqjes gjermane Nosi u fsheh në malësinë e Pultit, i veshur si frat, bashkë me Anton Harapin. U zbulua në fshatin Kir dhe u soll në Tiranë. Gjyqi u hap më 1 shkurt 1946 në sallën e kinemasë «Kosova», nën emrin Gjykata Ushtarake e Tiranës; gjyqtar Irakli Bozo, prokuror Misto Treska, mbrojtës Zoi Xoxe, i cili e paraqiti mbrojtjen më 12 shkurt. Akuza ishte bashkëpunim me okupatorin dhe mbështetje për Ballin Kombëtar. Vendimi u shpall më 13 shkurt: pushkatim. Studiuesja skoceze Margaret Hasluck i shkroi Enver Hoxhës duke kërkuar kursimin e tij; letra nuk pati efekt. Nosi u pushkatua te Kodra e Priftit bashkë me Maliq Bushatin dhe Anton Harapin — burimet e japin datën 20 shkurt 1946, ndonëse disa e vendosin ekzekutimin menjëherë pas vendimit të 13 shkurtit.

Procesi ishte politik para se të ishte gjyqësor: një pushtet i ri që linte pas vetes një precedent, jo një hetim. Bashkë me jetën, iu shtetëzua edhe koleksioni. Arkivi që një njeri e kishte ndërtuar sepse shteti nuk ekzistonte, u përthith nga shteti që e pushkatoi atë.

Kthimi i emrit

Pas 1990-s emri u kthye pjesë-pjesë. Elbasani e nderoi publikisht si patriot; më 2004 e shpalli Qytetar Nderi; më 2007 shteti shqiptar e dekoroi me Urdhrin «Gjergj Kastrioti Skënderbeu». Një rrugë në Elbasan mban emrin e tij, po ashtu edhe një shkollë e mesme në Prizren — një detaj që thotë diçka për hapësirën ku ai bënte pjesë: rrjeti i tij nuk mbaronte te kufiri i 1913-s. Më 2012 Universiteti i Elbasanit «Aleksandër Xhuvani» — pasardhësi i Normales që kongresi i tij hapi, i emërtuar sipas Aleksandër Xhuvanit — i kushtoi një simpozium shkencor.

Ajo që mbetet prej Lef Nosit nuk është një post ministror i mbajtur katërmbëdhjetë muaj, as nënshkrimi në fletën e Vlorës, sado i rëndë. Është zakoni: mblidh, dokumento, boto, ruaj. Në një komb që për shekuj u la pa arkiva, pa universitet dhe pa të drejtën e shkrimit në gjuhën e vet, ai e bëri me duart e veta punën që zakonisht e bën një shtet. Prandaj arkivi është, në rastin shqiptar, gjithnjë edhe akt politik.