Asdreni: poeti që i dha fjalët Himnit të Flamurit

Sa herë që ngrihet një flamur shqiptar — në stadium, në shkollë, në sheshin e një qyteti — këndohen fjalë të shkruara nga një njeri që vdiq i vetmuar dhe në skamje, larg atdheut, në një dhomë të ftohtë të Bukureshtit. Ai njeri ishte Aleksandër Stavre Drenova (1872–1947), i njohur me nofkën që vetë e ndërtoi nga emri i tij — As-dre-ni. Poet i kolonisë shqiptare të Rumanisë, ai i dha kombit vargjet e «Betimit mbi flamur», tekstin e Himnit të Flamurit.

Asdreni nuk ishte burrë shteti as komandant çete. Ishte një vjershëtor i mërgimit, një zë i qetë brenda rrjetit të kolonive shqiptare që, të shpërndara nga Bukureshti te Boston-i e nga Sofja te Kajroja, e mbajtën gjallë idenë e Shqipërisë kur vetë Shqipëria ende nuk ekzistonte si shtet. Kontributi i tij më i madh nuk qe një ushtri, por një refren.

Nga Drenova te Bukureshti

Lindi më 11 prill 1872 në fshatin Drenovë, pesë kilometra nga Korça. Shkollën fillore e ndoqi në gjuhën greke — siç e detyronte koha — dhe sapo kishte nisur gjimnazin kur i vdiq i ati, Stavri Thimiu, duke e lënë trembëdhjetëvjeçar jetim. Në vjeshtën e vitit 1885 mori rrugën e mërgimit bashkë me dy vëllezërit e tij dhe mbërriti në Bukuresht, ku shqiptarët kishin ngritur prej kohësh një koloni të gjallë.

Filloi nga fundi: punoi si qymyrxhi e çirak. Më pas studioi privatisht dhe për një kohë ndoqi Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të Bukureshtit. Në janar 1899 qe ndër themeluesit e qarkut të studentëve shqiptarë, i cili në mars 1902 u shndërrua në shoqërinë «Shpresa», të ngritur bashkë me shkrimtarin Kristo Dako; më 1906 u bë kryetar i degës së shoqërisë «Dija» në kryeqytetin rumun. Bukureshti nuk ishte për të një strehë e rastit — ishte një punishte atdhedashurie.

Vjershëtori i një kombi që s'ekzistonte ende

Asdreni nisi të botojë poezi në fillim të shekullit XX, ndër ata që i zbuloi e i nxori në dritë Faik Konica te revista «Albania». Në 1904 botoi në Bukuresht përmbledhjen e parë, «Rreze dielli» — nëntëdhjetë e nëntë vjersha të ndara në pesë cikle — të cilën ia kushtoi Skënderbeut. Aty vijoi traditën e Naim Frashërit: lartësoi dashurinë për atdheun dhe i thirri bashkatdhetarët të rreshtoheshin për çlirim.

Vëllimi i dytë, «Ëndrra e lotë» (Bukuresht, 1912), shfaqi një pjekuri më të madhe dhe iu kushtua udhëtares e mikes së Shqipërisë, Edith Durham. Në «Psalme murgu» (1930), sipas studiuesit Robert Elsie, hyn për herë të parë fryma moderniste në letërsinë shqipe. Vëllimin e katërt, «Kambana e Krujës», nuk arriti ta shohë të botuar.

«Betimi mbi flamur»

Në faqet e «Ëndrra e lotë» u shtyp poezia që do t'i jepte Asdrenit vendin e tij të përjetshëm në kujtesën kombëtare: «Betimi mbi flamur». Vargjet u kënduan mbi një marsh të kompozitorit rumun Ciprian Porumbescu, dhe kështu lindi kënga që sot është Himni i Flamurit — i vetmi himn kombëtar në botë kushtuar jo një sundimtari a një toke, por vetë flamurit.

Kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë më 1912, akti i tij formal thjesht vulosi një këngë që populli e kishte bërë të vetën. Lasgush Poradeci e shpjegoi më vonë me këto fjalë: himni u zgjodh «sepse populli e gjeti të pëlqyer; vetë e dëshiroi ai ashtu… vetë e shënjtëroi, duke e dashur me zemër gjer në therori. Me të luftuan çetat e kryengritjes… Me të u ngrit Flamuri në Vlorë.» Fjalët e një poeti të mërguar u bënë betimi i një kombi të tërë.

Nyja e Bukureshtit në rrjetin e kolonive

Historia e Asdrenit merr kuptimin e plotë vetëm brenda rrjetit të diasporës. Ashtu si Sotir Peci nxori «Kombin» në Boston, ashtu si shqiptarët e Sofjes botonin «Liri e Shqipërisë» dhe ata të Kajros mbanin gazetat e veta, kolonia e Bukureshtit ishte një qelizë e po asaj vepre: një komb që mendonte dhe vendoste për veten përpara se të kishte një kryeqytet. Shoqëritë «Drita», «Dija» e «Shpresa», shtypshkronjat dhe vjershat qenë fijet e një rrjeti që nuk u lejua kurrë të bëhej shtet i vetëm — por që, i shpërndarë nëpër tri kontinente, e ruajti gjuhën, besën dhe kujtesën derisa shteti erdhi.

Vdekja në skamje

Fati personal i Asdrenit qe i hidhur. Në nëntor 1937 u kthye në atdhe për 25-vjetorin e Pavarësisë, me shpresën se pas kaq vjetësh shërbimi do të merrte një pension shtetëror; ndenji në Tiranë dhe në shkurt 1938 takoi Gjergj Fishtën në Shkodër. Por shpresa mbeti e kotë. I zhgënjyer nga trazirat e pushtimit italian të 1939-ës, u kthye përsëri në Bukuresht dhe atje vdiq në skamje më 11 dhjetor 1947, shtatëdhjetë e pesë vjeç, larg vendit të cilit i kishte dhuruar himnin.

Mbeti pra një kontrast që e përcakton: njeriu që shkroi fjalët të cilat një komb i tërë i këndon me krenari, vdiq i harruar dhe pa një dërhem. Vargjet e tij i mbijetuan skamjes. Sa herë që ngrihet flamuri kuqezi, Asdreni flet ende.