Ismail Kadare

Ismail Kadare (Gjirokastër, 28 janar 1936 — Tiranë, 1 korrik 2024) ishte romancieri i vetëm shqiptar që hyri në panteonin letrar botëror gjatë jetës së tij. Nga një vend i mbyllur hermetikisht nga e gjithë bota, ai dërgoi jashtë kufijve romanin shqiptar dhe, bashkë me të, imagjinatën kolektive të një populli: legjendat, Kanunin, besën, kujtesën e shekujve. Vepra e tij i dha formë asaj që shteti kishte vendosur ta fshijë — identitetin kulturor shqiptar si entitet i lirë i mendimit njerëzor.

Pse ka rëndësi

• Romancieri i vetëm shqiptar që hyri në panteonin letrar botëror gjatë jetës së tij; «Gjenerali i ushtrisë së vdekur» (1963), i botuar frëngjisht më 1970, e nxori veprën e tij përtej kufijve.
• Lënda e romaneve është kujtesa shqiptare: Kanuni dhe gjakmarrja te «Prilli i thyer» (1978), legjenda e murimit dhe besa te «Ura me tri harqe» (1978), rrethimi osman te «Kështjella» (1970).
• «Pallati i ëndrrave» (1981) u tërhoq nga qarkullimi pak pas botimit; bilanci i jetës së tij nën diktaturë mbetet debat i hapur, me të dyja të vërtetat njëkohësisht.

Gjirokastër dhe formimi

Kadare lindi dhe u rrit në Gjirokastër — qyteti i gurëve dhe kështjellave, i njëjti qytet me Enver Hoxhën. Kjo rastësi gjeografike ka ngjallur dilema të vazhdueshme tek komentatorët, por mbi të gjitha la gjurmë në prozën e tij: të rritur në të njëjtin mjedis, shkrimtari dhe diktatori kishin thithur të njëjtat legjenda, të njëjtat gurë. Ndryshimi ishte se çfarë secili zgjodhi të bënte me to.

Pas studimeve në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë në Tiranë, Kadare vazhdoi në Institutin Letrar "Maxim Gorki" në Moskë, nga 1958 deri më 1960, kur acarimi i marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik e ktheu në atdhe. Aty u ekspozua ndaj letërsisë botërore, larg censurës shqiptare, dhe, sipas shënimeve të tij të mëvonshme, filloi të ushqejë dyshime ndaj realizmit socialist si doktrinë estetike. Në Tiranë punoi si gazetar, te revista letrare «Drita» nga 1960 deri më 1965, dhe më pas drejtoi «Les Lettres albanaises», revistë letrare që dilte njëkohësisht shqip e frëngjisht. Jetoi nën regjim deri në tetor 1990.

Veprat — labirintet e kuptimit

"Gjenerali i ushtrisë së vdekur" (1963) ishte romani i parë i madh: një oficer italian, pas Luftës së Dytë Botërore, shkon në Shqipëri të mbledhë kockat e ushtarëve të rënë. Ky tregim i thjeshtë mbart brendapërbrenda meditimin mbi vdekjen, kujtesën dhe absurdin e luftës. Kur u botua në frëngjisht (1970) dhe u prit nga audienca evropiane, Kadare u shfaq papritur si autor i lindur — jo si periferik ekzotik, por si romancier me zë të plotë.

Erdhën pastaj romanet e tjera: "Kështjella" (1970), ku rrethimi osman i një kështjelle shqiptare bëhet poemë e rezistencës dhe e kohës; "Kronikë në gur" (1971), rindërtim gjysmëautobiografik i fëmijërisë gjirokastrite gjatë Luftës; "Ura me tri harqe" (1978), roman ku legjenda mesjetare e murimit dhe sakrifikimit shërben si meditim mbi kujtesën kolektive dhe besën si kod moral; "Prilli i thyer" (1978), ku Kanuni dhe gjakmarrja paraqiten jo si folklor piktoresk, por si sistem me logjikën e vet të hidhur.

"Pallati i ëndrrave" (1981) mbetet ndoshta vepra më subversive e karrierës. Në Shqipërinë alegorike osmane, interpretuesi zyrtar i ëndrrave të sovranit zbulon se dija mund të jetë forma më e rrezikshme e pushtetit. Libri u tërhoq nga qarkullimi pak kohë pas botimit — censori kishte kuptuar alegorizimin — dhe u dënua publikisht në një plenum të organizuar nga Partia. "Dosja H." (1981) doli kur sistemi ende qëndronte: gjysmë testament, gjysmë llogaritje.

Mërgimi nuk e ndali shkrimin. "Piramida", alegoria e pushtetit të ngritur mbi gurët e Keopsit, doli së pari frëngjisht më 1992; pasuan "Lulet e ftohta të marsit" (2000), "Pasardhësi" (2003), mbi fatin e trashëgimtarit të supozuar të Hoxhës, dhe "Darka e gabuar" (2008), që e kthen rrëfimin te Gjirokastra e vitit 1943. Disa dorëshkrime të viteve të diktaturës, mes tyre "Vajza e Agamemnonit", i kishte nxjerrë fshehurazi në Francë, ku u ruajtën në kasafortën e një banke; romani doli në shqip vetëm më 2003.

Çështja e regjimit — të dyja të vërtetat

Jeta e Kadaresë nën diktaturën e Enver Hoxhës mbetet tema më e diskutueshme e letërsisë shqiptare, dhe ndershmëria intelektuale kërkon të mbahen parasysh të dyja të vërtetat njëkohësisht.

Nga njëra anë: Kadare u botua kur shumë autorë nuk mundeshin; u përkthye me mbështetje shtetërore; qysh nga viti 1970 u emërua deputet në Kuvendin Popullor; mori dallime zyrtare. Nga ana tjetër: vepra e tij u ndesh vazhdimisht me censurën, disa romane u tërhoqën ose dolën vetëm jashtë vendit, dhe shkrimtari jetoi me ndërgjegjinë e vazhdueshme se çdo fjali mund të lexohej nga sytë e gabuar. Më 1975 një poemë e tij kundër burokracisë, «Pashallarët e kuq», u ndalua para se të dilte; pasuan një seancë autokritike dhe një largim i përkohshëm nga Tirana në fshat. Debati shkencor mbi këtë bilanc është i ndershëm dhe i hapur — dhe nuk ka zgjidhje të thjeshtë.

Studiuesit dhe kritikët e kanë formuluar dilemën pa e zbutur. Robert Elsie, në Historical Dictionary of Albania, e quajti njëkohësisht shkrimtar thellësisht disident dhe njeri që bëri një jetë konformiste, madje bashkëpunuese — përfaqësuesin më të shquar të letërsisë nën diktaturë dhe kundërshtarin më të talentuar të regjimit; shënoi gjithashtu se shumë shqiptarë në mërgim e kritikuan më vonë me zë të lartë për kompromiset. Pas çmimit Booker të vitit 2005, shkrimtarja rumune Renata Dumitrascu shkroi se karriera e tij ishte ngritur mbi një premisë të dyshimtë dhe se Kadare nuk kishte qenë kurrë një Solzhenicin.

Kadare vetë u përgjigj se nuk kishte pretenduar kurrë të ishte disident në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, sepse kundërshtimi i hapur ndaj Hoxhës ishte i pamundur, dhe se librat e tij ishin vetë një formë rezistence. Kjo është edhe mbrojtja e tij estetike: romani si gjini, forma letrare si e tillë, ishte rezistencë ndaj një regjimi që donte realizëm socialist dhe poezi laudative. Alegoria, miti, distancimi historik nuk ishin vetëm teknika stilistike — ishin mënyra e vetme e thënies së vërtetës pa u gëlltitur nga sistemi. Lexuesi i mençur e dinte si të lexonte; censori i mesëm nuk e dinte gjithmonë si ta kapte. Kjo është arsyeja pse "Pallati i ëndrrave" arriti të botohej fare.

Largimi në fund të tetorit 1990 — dy muaj para rënies përfundimtare të diktaturës, sipas Elsie — dhe kërkesa për azil politik në Francë e mbyllin këtë kapitull me një gest të pakthyeshëm. Kadare nuk priti fundin; u largua pak muaj para tij.

Njohja botërore

Kjo njohje nisi nga një dorë e vetme. «Gjeneralin e ushtrisë së vdekur» e përktheu në frëngjisht Jusuf Vrioni, ish-i burgosur politik i regjimit, dhe libri doli te shtëpia botuese Albin Michel më 1970: lexuesi i parë evropian e takoi Kadarenë përmes frëngjishtes së Vrionit, jo përmes shqipes së origjinalit. Vrioni, i arrestuar më 1947 dhe i liruar në fund të vitit 1958, nuk e pa emrin e vet si përkthyes në asnjë libër deri më 1980; megjithatë vazhdoi ta përkthente Kadarenë deri në vdekjen e tij më 2001.

Man Booker International Prize 2005 e njohu Kadarenë si fituesin e parë të këtij çmimi — njohje inaugurale që konfirmoi pozicionin e tij si romancier i rangut të parë në nivel global. Çmimi Princi i Asturias erdhi në 2009. Çmimi Neustadt i Letërsisë Ndërkombëtare (2020) plotësoi arkivin e njohjes. Kandidat i përhershëm për Çmimin Nobel, ai nuk e mori kurrë — njëri prej emrave të vazhdueshëm dhe të papërmbytur të listave të spekulimeve të tetorit.

Korpusi i tij është përkthyer në më shumë se 40 gjuhë. Botuesi francez Fayard mori rolin kryesor të ambasadorit letrar të veprës pas viteve 1990: nga viti 1993 nisi botimin e veprave të plota në vëllime paralele shqip e frëngjisht, të cilat Kadare i rishikoi vetë, ndërkohë që përkthimet angleze e çuan atë tek lexuesit anglofon. Vepra ka arritur tregje letrare nga Brazili deri në Japoni — e veçanta nuk ishte egzotika, por universaliteti.

Nderimet dhe çmimet

Pas largimit në Paris më 1990, jeta e tij u nda mes Francës dhe Shqipërisë. Më 1996 u zgjodh anëtar i asociuar i huaj i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike të Francës, në fronin e lënë bosh nga Karl Popper — korrespondent i saj ishte qysh më 1989; më 2016 u dekorua Commandeur de la Légion d'Honneur dhe më 2023 u ngrit në gradën Grand Officier.

Çmimet ndërkombëtare shtrihen mbi tri dekada: Prix mondial Cino Del Duca (1992), Herder (1998), Man Booker International (2005 — i pari i atij lloji), Çmimi Princi i Asturias për Letërsinë (2009), Jerusalem Prize (2015), Park Kyong-ni (2019) dhe Neustadt International Prize for Literature (2020). Emri i tij u përfol për vite për Nobelin e Letërsisë, por nuk e mori.

Shkrimtarja Kapka Kassabova, jurorja që e propozoi për Neustadt-in, e vendosi aty ku e vendos edhe kritika perëndimore: e quajti pasardhës të Franz Kafkës dhe shkroi se askush pas Kafkës nuk kishte zbritur kaq thellë në mekanizmin ferror të pushtetit totalitar dhe në gjurmën që ai lë në shpirtin njerëzor. Më 2023 mori urdhrin «Hasan Prishtina» të Republikës së Kosovës dhe, me dekret presidencial të 1 gushtit të atij viti, shtetësinë e Kosovës, që iu dorëzua në shtator në Tiranë.

Bartësi i kodit

Ekziston një rrugë tjetër për ta kuptuar Kadarenë — jo si individ, por si funksion kulturor. Shqipëria e Hoxhës ishte vendi më i izoluar në Evropë: kufij hermetikë, propagandë totale, dënim i çdo lidhje me jashtë. Pikërisht aty, Kadare mbajti gjallë kodin e kulturës shqiptare: gjuhën si instrument artistik të aftë, legjendat (Doruntina, ura e Rozafatit, besa, Kanuni) si kornizë morale dhe estetike, kujtesën historike si substrat të identitetit kolektiv.

Ai e nxori atë kod jashtë — jo me kontrabandë fizike, por me roman. Kur lexuesi francez hapi "Gjeneralin e ushtrisë së vdekur" në 1970, hasi jo eksotikën periferike, por formën letrare të plotë: problematikë universale, strukturë me integritet, zë me autoritet. Shqipëria nuk ishte thjesht periferi e Evropës — kishte prodhuar roman botëror pikërisht kur ishte bllokuar nga shteti i vet.

Kur Kadare vdiq më 1 korrik 2024 në Tiranë, 88 vjeç, pasi u dërgua me urgjencë në spital me arrest kardiak, u ndal zëri i vetëm shqiptar që kishte folur pa ndërmjetës drejtpërdrejt me panteonin letrar botëror. Vepra mbetet — si dëshmi, si punë artistike, si fjalori i pandashëm i atij rrjeti kulturor që u mundua të shuhet dhe nuk u shua.