Vedat Kokona: leksikografi që i hapi shqipes dyert e letërsisë botërore

Vedat Kokona (Izmir, 8 gusht 1913 – Tiranë, 14 tetor 1998) ishte poet, prozator, përkthyes dhe leksikograf — njeriu që i dha shqipes dy gjëra që një gjuhë e vogël rrallë i fiton bashkë: fjalorët e mëdhenj dhe letërsinë e madhe të botës në shtëpinë e vet. Për gati gjashtëdhjetë vjet Kokona bëri të njëjtin punim me durim: mblodhi fjalët e shqipes përballë atyre të frëngjishtes, i renditi, i peshoi, dhe njëkohësisht solli në shqip Hugoin, Shekspirin, Molierin e dhjetëra zëra të tjerë. Në një kohë kur Shqipëria u mbyll pas kufijve më të pakalueshëm të Europës, ai mbajti të hapur një derë që asnjë regjim nuk arriti ta mbyllte: derën përmes së cilës një popull i vogël lexon botën në gjuhën e vet. Fjalori dhe përkthimi, në duart e Kokonës, nuk ishin zeje — ishin akte sovraniteti kulturor.

Nga Izmiri te Liceu i Korçës

Kokona lindi më 8 gusht 1913 në Izmir, në një familje intelektuale shqiptare të shpërngulur — i ati, Elmazi, ishte avokat me origjinë nga Gjirokastra. Në vitin 1920 familja u kthye në Tiranë, ku Vedati kreu shkollën fillore. Arsimin e mesëm e mbaroi në Liceun e Korçës, shkollën frankofone që u dha brezave të tërë të Rilindjes së vonë formimin klasik e europian; aty, në vitin 1935, u dallua me një çmim letrar. Po atë vit u nis për në Paris, ku studioi drejtësi deri në prag të Luftës së Dytë Botërore. Parisi nuk i dha vetëm një diplomë juristi: i dha frëngjishten si gjuhë të dytë të mendimit — mjetin me të cilin do të matte tërë jetën pasurinë e shqipes.

Shkrimtari dhe Revista Letrare

Kokona iu kthye Shqipërisë si shkrimtar. Botoi kujtimin e udhëtimit Nga Tirana në Stokholm (1935), përmbledhjen poetike Dritë dhe hije (1939), tregimet Yje të këputur (1940) dhe poemën Shtatë prilli (1943), e më vonë romanin Me valët e jetës (1961) dhe dramën Hijet e natës (1966). Në shkurt 1944, në mes të luftës, ishte ndër themeluesit dhe redaktorët e Revista Letrare — një përpjekje jetëshkurtër por e ndritur për t'i dhënë prozës e kritikës shqipe një hapësirë moderne, europiane, larg polemikës së ditës. Ëndrra e shkrimtarit mbeti gjysmake: regjimi që erdhi pas 1944-s e ngushtoi hapësirën e krijimit të lirë, dhe Kokona, si shumë nga brezi i tij, e derdhi energjinë e ndrydhur atje ku ende mund të krijonte pa u thyer — te përkthimi dhe te fjalori. Prej një ëndrre të cunguar, ai ndërtoi një monument.

Përkthyesi: bota në shqip

Nga viti 1949 deri në 1965 Kokona punoi si redaktor e përkthyes në shtëpinë botuese "Naim Frashëri", pastaj dha frëngjishten në Universitetin e Tiranës deri në pension. Prej frëngjishtes, italishtes, anglishtes e rusishtes solli në shqip rreth pesëmbëdhjetë mijë vargje nga poezia botërore, si dhe prozë e dramë nga Viktor Hugoi, Uilliam Shekspiri, Molieri e shumë të tjerë. Përkthimi, në doktrinën e heshtur të Kokonës, ishte provë e maturisë së një gjuhe: një shqipe që mund të mbante mbi supe aleksandrinin e Hugoit dhe blank verse-in e Shekspirit ishte një shqipe që s'kishte nevojë t'i kërkonte leje askujt për të ekzistuar. Duke i dhënë lexuesit shqiptar Molierin në gjuhën e nënës, ai i thoshte pa fjalë të njëjtën gjë që Noli e Konica e kishin thënë para tij: kjo gjuhë është e zonja për çdo mendim njerëzor.

Leksikografi: fjalorët që qëndrojnë

Vepra që e bëri emrin e Kokonës të njohur në çdo shtëpi shqiptare janë fjalorët. Fjalorin e parë e botoi që herët, në vitin 1932, dhe pastaj për dekada me radhë e ripunoi, e zgjeroi e e përsosi lëndën frëngjisht–shqip dhe shqip–frëngjisht, derisa botimet e pjekura arritën rreth dyzet mijë fjalë. Për breza studentësh, mësuesish, përkthyesish e diplomatësh, "Kokona" u bë vetë emri i fjalorit — ashtu si për anglishten "fjalori" nënkuptonte një autor të vetëm. Puna e leksikografit është më e padukshmja nga të gjitha punët e letrave: askush nuk e lexon një fjalor për kënaqësi, por çdo tekst i mirë mbështetet mbi të. Duke kodifikuar përkimet mes dy gjuhëve, Kokona bëri për shqipen e shekullit XX atë që Sami Frashëri kishte nisur me enciklopeditë e veta — e vuri gjuhën në raft krah gjuhëve të mëdha, me të njëjtat mjete pune.

Trashëgimia

Në fund të jetës, njohja erdhi edhe nga bota që ai kishte dashur: Universiteti i Tiranës e nderoi me titullin "Doctor Honoris Causa", ndërsa Franca i dha dekoratat "Kalorës i Urdhrit të Arteve dhe të Letërsisë" (1995) dhe "Oficer i Palmave Akademike" (1996) — mirënjohje për gjysmëshekullin që ia kishte kushtuar urës mes frëngjishtes e shqipes. Vdiq në Tiranë më 14 tetor 1998. Trashëgimia e tij nuk matet me çmime, por me diçka më të thjeshtë e më të qëndrueshme: sa herë një shqiptar hap një fjalor për të gjetur fjalën e saktë, ose lexon Hugoin në gjuhën e vet, ai ecën mbi një urë që e ndërtoi Vedat Kokona. Gjuha ishte kodi lidhës i të gjithë punës së tij — dhe ai e la atë kod më të pasur nga sa e gjeti.