Person · Rilindja Kombëtare
Faik Konica
–
Prozatori që e lidhi Rilindjen me Europën nga mërgimi
Faik Konica riformoi prozën shqipe dhe e lidhi Rilindjen me Europën, duke ndërtuar nga mërgimi një rrjet gjuhe, shtypi e diplomacie që i paraprin vetë shtetit.
Lindur në një qytezë që sot i përket Greqisë, i shkolluar në Shkodër e në Francë, botues në Bruksel e Londër, udhëheqës i diasporës në Boston dhe më në fund diplomat në Uashington — Faik Konica është shembulli më i plotë i asaj që kombi shqiptar ishte para se të kishte shtet të plotë: një rrjet, i lidhur jo nga kufij por nga gjuha dhe shtypi. Ai e mori shqipen, të parë nga Europa si «idiomë e vrazhdë», dhe e ktheu në gjuhë letrare të denjë për sallonet e Parisit. Karriera e tij përshkon katër dekada e tre kontinente, me një qëllim të vetëm: ta bëjë shqipen dhe shqiptarët të dukshëm në hartën e qytetërimit europian.
Përmbajtja10 pjesë
Pse ka rëndësi
- Lindi më 15 mars 1875 në Koniçë të Vilajetit të Janinës; u shkollua në kolegjin jezuit të Shkodrës, u diplomua në filologji romane në Dijon më 1895 dhe vijoi studimet në Collège de France.
- Revista «Albania», e nisur në Bruksel më 1896–1897 dhe e mbyllur më 1909, ishte laborator gjuhe: aty u rafinua proza shqipe dhe u soll për herë të parë në letrat shqipe standardi i kritikës letrare europiane.
- Nga Bostoni drejtoi gazetën «Dielli» dhe, prej 1921-shit, Federatën Panshqiptare Vatra; në fund të viteve 1920 u emërua ministër i Shqipërisë në Uashington, ku vdiq më 15 dhjetor 1942.
Kush ishte
Faik bej Konica lindi më 15 mars 1875 në Koniçë (Konitsa), në Vilajetin e Janinës të Perandorisë Osmane — një qytezë që sot ndodhet në Greqinë veriore. Arsimin e parë e mori në shkollën fillore turqisht të vendlindjes, më pas vazhdoi në kolegjin jezuit të Shkodrës. Në moshën pesëmbëdhjetë vjeç, më 1890, shkoi në Francë, ku u diplomua në filologji romane në Universitetin e Dijon-it më 1895 dhe vijoi studime të letërsisë mesjetare frënge, latinishtes e greqishtes në Collège de France, në Paris.
Ishte poliglot i rrallë — fliste e shkruante shqip, greqisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, anglisht dhe turqisht — dhe kjo gjerësi gjuhësore e bëri natyrshëm ndërmjetës mes botës shqiptare dhe letrave europiane. Në sjellje e në stil mbeti gjithnjë aristokratik në mënyrë të qetë: estet i saktë, i pamëshirshëm ndaj cilësisë, larg zhurmës së politikës së përditshme por asnjëherë indiferent ndaj fatit të kombit.
Kronologjia
- 1875 Lind në Koniçë, Vilajeti i Janinës.
- 1890 Niset për në Francë, në moshën pesëmbëdhjetë vjeç.
- 1895 Diplomohet në filologji romane në Universitetin e Dijon-it.
- 1896–1897 Nis revistën Albania në Bruksel.
- 1909 Mbyll revistën Albania; shkon në Boston dhe merr drejtimin e gazetës Dielli.
- 1921 Bëhet president i Federatës Panshqiptare Vatra.
- Fund i viteve 1920 Emërohet ministër i Shqipërisë në Uashington nga Mbreti Zog.
- 1939 Lë detyrën diplomatike pas pushtimit fashist italian të Shqipërisë.
- 1942 Vdes më 15 dhjetor në Uashington; varroset në Forest Hills, Boston.
Shkollat, pseudonimi dhe Muzeu Britanik
Rruga e shkollimit është vetë harta e formimit të tij. Mësimet e para i mori nga mësues privatë në Konicë; më 1883, në një vizitë te e motra në Shkodër, ndoqi dy vjet shkollën saveriane, ku mori italishten, latinishten, frëngjishten dhe gjermanishten. Vijoi në Liceun Perandorak të Gallatasarajit në Stamboll (1886–1887), dera e tij e parë drejt kulturës perëndimore. Pesëmbëdhjetë vjeç u dërgua në Francë — Lisieux më 1890, Carcassonne më 1892 — dhe u diplomua më 1895 në Universitetin e Dijon-it për gjuhë romane e filologji, dhe pastaj ndoqi për dy vjet Collège de France për letërsi mesjetare frënge, latinisht e greqisht.
Kur nisi Albania-n më 1897 në Bruksel, shkrimi i shqipes ishte i ndaluar nga Porta. Konica e anashkaloi ndalimin duke u nënshkruar «Trank Spiro Bey» — një emër i huazuar, si shumë bashkëkohës të tij, për ta mbajtur revistën gjallë pa e vënë veten në listë.
Më 1903 u shpërngul në Londër dhe mori leje pune në Departamentin e Dorëshkrimeve të Muzeut Britanik. Jetoi pesë vjet atje duke studiuar dokumentet shtetërore veneciane që lidheshin me Shqipërinë, dhe duke botuar disa prej tyre në Albania. Kjo është gjysma e tij që rrallë kujtohet: përpara se të ishte polemist e diplomat, ishte një burrë që lexonte arkiva për të nxjerrë një vend nga heshtja dokumentare.
«Albania»: gjuha si vepër
Revista Albania, që Konica e nisi më 1896–1897 në Bruksel dhe e vazhdoi më vonë në Londër deri sa e mbylli më 1909, mbetet revista shqiptare më me ndikim e fazës së vonë të Rilindjes. Nuk ishte thjesht buletin lajmesh apo propagandë kombëtare — ishte laborator gjuhe. Konica e përdori si mjet për të rafinuar prozën shqipe, veçanërisht toskërishten, duke pasuruar fjalorin nga vetë gjuha popullore dhe duke sjellë për herë të parë në letrat shqipe standardin e kritikës letrare europiane.
Ndikimi i tij u vu re edhe jashtë rrethit shqiptar. Poeti francez Guillaume Apollinaire, admirues i Konicës, la një kujtim për të te Mercure de France më 1 maj 1912: përshtypja e tij ishte se Konica e kishte kthyer shqipen nga një idiomë e vrazhdë tavernash detarësh në një gjuhë të bukur, të pasur e të lakueshme. Ishte pikërisht kjo kthesë që fuqitë e mëdha të kohës e mohonin — se një gjuhë ballkanike «periferike» mund të ishte letrare në kuptimin europian.
Vatra dhe Dielli: atdheu i bartshëm
Më 1909 Konica shkoi në Boston dhe u bë kryeredaktor i gazetës Dielli, organ fillimisht i shoqërisë Besa-Besën, më pas i Federatës Panshqiptare Vatra. Në Vatër shërbeu si sekretar i përgjithshëm dhe, që nga viti 1921, si president, ndërkohë që vazhdoi të shkruante rregullisht si kolumnist në Dielli.
Për një komb pa shtet të plotë e me popullsi të shpërndarë në disa perandori e më pas në disa shtete ballkanike, Vatra dhe Dielli funksiononin si një atdhe i bartshëm: institucioni dhe gazeta e mbanin gjallë identitetin kombëtar në diasporën amerikane, ashtu siç revista Albania e kishte mbajtur gjallë në Europë. Rrjeti thjesht ndryshoi kontinent — logjika mbeti e njëjta.
Ministri në Uashington
Nga fundi i viteve 1920, Mbreti Zog e emëroi Konicën ministër të Shqipërisë në Uashington. Ishte një moment domethënës: shteti shqiptar, i sapoformuar e ende i brishtë, po e njihte zyrtarisht atë që rrjeti kishte bërë prej dekadash pa mbështetjen e asnjë qeverie — të përfaqësonte shqiptarët në skenën ndërkombëtare. Konica e mbajti postin deri më 1939, kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.
Estet i kritikës
Konica shkroi pak letërsi të mirëfilltë; fragmenti satirik Doktor Gjilpëra mbetet përpjekja e tij letrare më e njohur. Ndikimi i tij i vërtetë nuk qëndron te vëllimi i veprës origjinale, por te funksioni i kritikut: ishte estet i pamëshirshëm ndaj cilësisë, i pari që solli standardin e kritikës letrare europiane në gjykimin e letrave shqipe, duke mos u kënaqur me patriotizmin si zëvendësim të mjeshtërisë.
Brenda Vatrës e Diellit bashkëpunoi herët me Fan Nolin, një tjetër figurë qendrore të diasporës. Më vonë, rrugët e tyre u ndanë politikisht: Konica mbeti më konservator, afër Mbretit Zog, ndërsa Noli u bë udhëheqësi i revolucionit demokratik të vitit 1924. Rivaliteti i tyre ishte pjesë e një debati më të gjerë brenda vetë rrjetit shqiptaro-amerikan mbi drejtimin që duhej të merrte kombi.
Rrjeti
Jeta e Konicës nuk lexohet mirë si biografi e një njeriu të vetëm, por si hartë e një rrjeti: Koniça, Shkodra, Dijoni, Parisi, Bruksel-Londra, Bostoni, Uashingtoni. Në çdo pikë ai gjeti ose ndërtoi lidhje me shqiptarë të tjerë të shpërndarë — nga trashëgimia intelektuale e Sami Frashërit e Rilindjes, te bashkëpunëtorë si Fan Noli brenda Vatrës. Këto pika, të bashkuara nga gjuha dhe shtypi e jo nga një kufi shtetëror, riprodhonin në shekullin e njëzetë atë që Lidhja e Prizrenit kishte provuar politikisht në shekullin e nëntëmbëdhjetë: se shqiptarët mund të vepronin si trup i vetëm edhe pa shtet që t'i mbante bashkë.
Shteti erdhi vonë — Konica vetë e priti gati gjysmë shekulli për ta përfaqësuar zyrtarisht. Rrjeti kulturor e mediatik ekzistonte para tij dhe, në një farë mënyre, e bëri të mundur atë.
Trashëgimia
Konica i la letrave shqipe diçka që zor se matet me tituj apo faqe: një standard. Pas tij, proza shqipe nuk mund të kënaqej më me nacionalizmin si zëvendësim të stilit; duhej të ishte edhe e mirë, jo vetëm e drejtë. Në kohën kur fuqitë e mëdha e shihnin shqipen si idiomë periferike, Konica vërtetoi të kundërtën — dhe e la atë provë si trashëgimi për çdo brez shkrimtarësh shqiptarë që erdhi pas tij.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në regjistrin biografik dhe studimet standarde mbi Faik Konicën: Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe A Biographical Dictionary of Albanian History; koleksionet e revistës Albania (1896–1909) dhe të gazetës Dielli; kujtimi i Guillaume Apollinaire-it te Mercure de France (1 maj 1912); si dhe enciklopeditë letrare standarde. Datat dhe faktet janë kryqëzuar; viti i emërimit si ministër jepet i përafërt, pasi burimet ndryshojnë mes 1926 e 1929.
Lidhjet
23Personat
- Fan Noli — bashkëpunëtor i hershëm në Vatër, më vonë kundërshtar politik
- Sami Frashëri — trashëgimia e Rilindjes që Konica e çoi drejt standardit europian
- Guillaume Apollinaire — poeti francez, admirues; kujtim te Mercure de France, 1912
- Shtjefën Gjeçovi: kodifikuesi i Kanunit — lidhje reciproke
- Lea Ypi — trashëgimtare bashkëkohore e traditës që e shkroi Shqipërinë në letrat e botës
- Naim Frashëri — lidhje reciproke
- Aleksandër Xhuvani — gjuhëtar që botoi shkrimin e parë te «Albania» (1905)
- Sotir Peci — e nisi rrjetin e shtypit shqiptar në Amerikë me «Kombin» (1906)
- Asdreni — poeti që i dha fjalët Himnit të Flamurit — «Betimi mbi flamur»
- Sotir Gjika — publicisti bashkëkohës që të njëjtën çështje e mbrojti në shtypin italian të Romës
- Vedat Kokona — leksikografi e përkthyesi që mishëroi idealin e Konicës për një shqipe të përpiktë, europiane
- Nikolla Naço — korçari që ngriti koloninë e Bukureshtit — shoqërinë «Drita», gazetën «Shqiptari» (1888) dhe Shkollën Normale (1892)
- Lef Nosi — bashkëhartues i programit kombëtar 24-pikësh, Londër 1907
- Edith Durham — bashkëluftëtare e çështjes shqiptare në opinionin britanik
Ngjarjet
- Revista «Albania» — Bruksel–Londër, 1896–1909 — laboratori i prozës moderne shqipe
- Lidhja e Prizrenit — rrjeti si trup i vetëm pa shtet — provuar politikisht më 1878
- «Bagëti e Bujqësi» — poema themeltare e Rilindjes që i parapriu shqipes letrare të brezit të Konicës
- Rilindja Kombëtare — lidhje reciproke
Vendet
- Shqipëria e Vogël në Bronx — lagjja shqiptare e Bronx-it, trashëgimtare e shtypit kombëtar që ai ndërtoi
Organizatat
- Dielli — gazeta e Vatrës në Boston që Konica e drejtoi nga 1909
- Vatra — Federata Panshqiptare e Amerikës — atdheu i bartshëm; president nga 1921
- Rrjeti shqiptar — credoja e muzeut — kombi i mbajtur bashkë nga gjuha e shtypi
Trashëgimia
- Gjuha shqipe — i dha shqipes një regjistër modern proze e kritike
Lajmi i fundit
- 21 vjet burgim dhe 31 mijë euro gjobë për trafikimin e heroinës
- Kuvendi ratifikon tri marrëveshje ndërkombëtare në seancë
- Sot varroset Sylë Dakaj, i vrari në Suharekë
- Boksieri Nelson Hysa përgatitet për meçin e 28 Nëntorit në Gjermani
- Haxhiu thotë se Jakup Krasniqi po kalon ditë të vështira larg lirisë
- Rama: Hekurudha Durrës–Tiranë po i afrohet vijës së finishit
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar