Faik Konica

Lindur në një qytezë që sot i përket Greqisë, i shkolluar në Shkodër e në Francë, botues në Bruksel e Londër, udhëheqës i diasporës në Boston dhe më në fund diplomat në Uashington — Faik Konica është shembulli më i plotë i asaj që kombi shqiptar ishte para se të kishte shtet të plotë: një rrjet, i lidhur jo nga kufij por nga gjuha dhe shtypi. Ai e mori shqipen, të quajtur nga fuqitë e mëdha «idiomë e vrazhdë», dhe e ktheu në gjuhë letrare të denjë për sallonet e Parisit. Karriera e tij përshkon katër dekada e tre kontinente, me një qëllim të vetëm: ta bëjë shqipen dhe shqiptarët të dukshëm në hartën e qytetërimit europian.

Kush ishte

Faik bej Konica lindi më 15 mars 1875 në Koniçë (Konitsa), në Vilajetin e Janinës të Perandorisë Osmane — një qytezë që sot ndodhet në Greqinë veriore. Arsimin e parë e mori në shkollën fillore turqisht të vendlindjes, më pas vazhdoi në kolegjin jezuit të Shkodrës. Në moshën pesëmbëdhjetë vjeç, më 1890, shkoi në Francë, ku u diplomua në filologji romane në Universitetin e Dijon-it më 1895 dhe vijoi studime të letërsisë mesjetare frënge, latinishtes e greqishtes në Collège de France, në Paris.

Ishte poliglot i rrallë — fliste e shkruante shqip, greqisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, anglisht dhe turqisht — dhe kjo gjerësi gjuhësore e bëri natyrshëm ndërmjetës mes botës shqiptare dhe letrave europiane. Në sjellje e në stil mbeti gjithnjë aristokratik në mënyrë të qetë: estet i saktë, i pamëshirshëm ndaj cilësisë, larg zhurmës së politikës së përditshme por asnjëherë indiferent ndaj fatit të kombit.

Kronologjia

• 1875 Lind në Koniçë, Vilajeti i Janinës.
• 1890 Niset për në Francë, në moshën pesëmbëdhjetë vjeç.
• 1895 Diplomohet në filologji romane në Universitetin e Dijon-it.
• 1896–1897 Nis revistën Albania në Bruksel.
• 1909 Mbyll revistën Albania; shkon në Boston dhe merr drejtimin e gazetës Dielli.
• 1921 Bëhet president i Federatës Panshqiptare Vatra.
• Fund i viteve 1920 Emërohet ministër i Shqipërisë në Uashington nga Mbreti Zog.
• 1939 Lë detyrën diplomatike pas pushtimit fashist italian të Shqipërisë.
• 1942 Vdes më 15 dhjetor në Uashington; varroset në Forest Hills, Boston.

«Albania»: gjuha si vepër

Revista Albania, që Konica e nisi më 1896–1897 në Bruksel dhe e vazhdoi më vonë në Londër deri sa e mbylli më 1909, mbetet revista shqiptare më me ndikim e fazës së vonë të Rilindjes. Nuk ishte thjesht buletin lajmesh apo propagandë kombëtare — ishte laborator gjuhe. Konica e përdori si mjet për të rafinuar prozën shqipe, veçanërisht toskërishten, duke pasuruar fjalorin nga vetë gjuha popullore dhe duke sjellë për herë të parë në letrat shqipe standardin e kritikës letrare europiane.

Ndikimi i tij u vu re edhe jashtë rrethit shqiptar. Poeti francez Guillaume Apollinaire, admirues i Konicës, la një kujtim për të te Mercure de France më 1 maj 1912: përshtypja e tij ishte se Konica e kishte kthyer shqipen nga një idiomë e vrazhdë tavernash detarësh në një gjuhë të bukur, të pasur e të lakueshme. Ishte pikërisht kjo kthesë që fuqitë e mëdha të kohës e mohonin — se një gjuhë ballkanike «periferike» mund të ishte letrare në kuptimin europian.

Vatra dhe Dielli: atdheu i bartshëm

Më 1909 Konica shkoi në Boston dhe u bë kryeredaktor i gazetës Dielli, organ fillimisht i shoqërisë Besa-Besën, më pas i Federatës Panshqiptare Vatra. Në Vatër shërbeu si sekretar i përgjithshëm dhe, që nga viti 1921, si president, ndërkohë që vazhdoi të shkruante rregullisht si kolumnist në Dielli.

Për një komb pa shtet të plotë e me popullsi të shpërndarë në disa perandori e më pas në disa shtete ballkanike, Vatra dhe Dielli funksiononin si një atdhe i bartshëm: institucioni dhe gazeta e mbanin gjallë identitetin kombëtar në diasporën amerikane, ashtu siç revista Albania e kishte mbajtur gjallë në Europë. Rrjeti thjesht ndryshoi kontinent — logjika mbeti e njëjta.

Ministri në Uashington

Nga fundi i viteve 1920, Mbreti Zog e emëroi Konicën ministër të Shqipërisë në Uashington. Ishte një moment domethënës: shteti shqiptar, i sapoformuar e ende i brishtë, po e njihte zyrtarisht atë që rrjeti kishte bërë prej dekadash pa mbështetjen e asnjë qeverie — të përfaqësonte shqiptarët në skenën ndërkombëtare. Konica e mbajti postin deri më 1939, kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.

Estet i kritikës

Konica shkroi pak letërsi të mirëfilltë; fragmenti satirik Doktor Gjilpëra mbetet përpjekja e tij letrare më e njohur. Ndikimi i tij i vërtetë nuk qëndron te vëllimi i veprës origjinale, por te funksioni i kritikut: ishte estet i pamëshirshëm ndaj cilësisë, i pari që solli standardin e kritikës letrare europiane në gjykimin e letrave shqipe, duke mos u kënaqur me patriotizmin si zëvendësim të mjeshtërisë.

Brenda Vatrës e Diellit bashkëpunoi herët me Fan Nolin, një tjetër figurë qendrore të diasporës. Më vonë, rrugët e tyre u ndanë politikisht: Konica mbeti më konservator, afër Mbretit Zog, ndërsa Noli u bë udhëheqësi i revolucionit demokratik të vitit 1924. Rivaliteti i tyre ishte pjesë e një debati më të gjerë brenda vetë rrjetit shqiptaro-amerikan mbi drejtimin që duhej të merrte kombi.

Rrjeti

Jeta e Konicës nuk lexohet mirë si biografi e një njeriu të vetëm, por si hartë e një rrjeti: Koniça, Shkodra, Dijoni, Parisi, Bruksel-Londra, Bostoni, Uashingtoni. Në çdo pikë ai gjeti ose ndërtoi lidhje me shqiptarë të tjerë të shpërndarë — nga trashëgimia intelektuale e Sami Frashërit e Rilindjes, te bashkëpunëtorë si Fan Noli brenda Vatrës. Këto pika, të bashkuara nga gjuha dhe shtypi e jo nga një kufi shtetëror, riprodhonin në shekullin e njëzetë atë që Lidhja e Prizrenit kishte provuar politikisht në shekullin e nëntëmbëdhjetë: se shqiptarët mund të vepronin si trup i vetëm edhe pa shtet që t'i mbante bashkë.

Shteti erdhi vonë — Konica vetë e priti gati gjysmë shekulli për ta përfaqësuar zyrtarisht. Rrjeti kulturor e mediatik ekzistonte para tij dhe, në një farë mënyre, e bëri të mundur atë.

Trashëgimia

Konica i la letrave shqipe diçka që zor se matet me tituj apo faqe: një standard. Pas tij, proza shqipe nuk mund të kënaqej më me nacionalizmin si zëvendësim të stilit; duhej të ishte edhe e mirë, jo vetëm e drejtë. Në kohën kur fuqitë e mëdha e shihnin shqipen si idiomë periferike, Konica vërtetoi të kundërtën — dhe e la atë provë si trashëgimi për çdo brez shkrimtarësh shqiptarë që erdhi pas tij.