Abetarja shqipe: si një libër i vogël u bë armë kombi

Asnjë armë e Rilindjes nuk peshonte më pak se një abetare. Disa dhjetëra faqe, të lidhura dobët, që mund të fshiheshin nën pelerinë dhe të kalonin kufijtë e perandorive — dhe pikërisht ato i frikësuan më shumë sundimtarët. Sepse ndërsa pushkët ndërrojnë zotërinj, alfabeti ndërton komb. Historia e abetares shqipe nuk është histori pedagogjie; është historia e një populli që mësoi të lexonte veten para se t'i lejohej të ekzistonte.

Evëtori i Veqilharxhit: gjuhë pa shtet, shkronja pa leje

Libri i parë nis në mërgim. Më 1844, juristi vithkuqar Naum Veqilharxhi botoi në Bukuresht një fletore të hollë me titullin Fort i shkurtër e i përdorshëm Ëvetar shqip — abetarja e parë e njohur e gjuhës shqipe. Të nesërmen, më 1845, e zgjeroi në një botim prej rreth pesëdhjetë faqesh, Fare i ri Ëvetar shqip për djem nismëtarë.

Veqilharxhi nuk e shkroi shqipen me shkronja të huaja. Ai shpiku një alfabet të vetin prej tridhjetë e tre shenjash, të ashtuquajturin alfabet të Vithkuqit, pikërisht për t'i shpëtuar grackës fetare: shkronja arabe do ta lidhte shqipen me islamin, shkronja greke me ortodoksinë, latinia me katolicizmin. Një shqiptar i ndarë në tri fe nuk mund të bashkohej me asnjërin nga këto tri alfabete. Vetëm një shkrim asnjanës mund t'i mblidhte. Ishte një intuitë e jashtëzakonshme — dhe e rrezikshme: tradita thotë se Veqilharxhi u helmua më 1846. E vërteta e saktë nuk dihet, dhe nderi e do që ta themi: legjenda nuk është dëshmi. Por mbeti fakti i pamohueshëm se njeriu që i dha shqipes abetaren e parë vdiq i ri, larg atdheut.

Stambolli i 1879-ës: kur shkronja u bë çështje politike

Tridhjetë vjet më vonë, abetarja kaloi nga dora e një njeriu të vetmuar në duart e një lëvizjeje. Më 1879, brenda Rilindjes Kombëtare dhe në hijen e Lidhjes së Prizrenit, u themelua në Stamboll Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip. Në krye ishin emrat që do ta ndërtonin idenë e Shqipërisë: Sami Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Koto Hoxhi, Pandeli Sotiri, Abdyl Frashëri.

Fryti i parë i shoqërisë qe një abetare — Alfabetarja e gjuhës shqip, botuar po atë vit në Stamboll, dhe alfabeti i njohur si "alfabeti i Stambollit" që Sami Frashëri hartoi mbi bazë kryesisht latine. Nuk ishte rastësi që shoqëria filloi me një abetare e jo me një gazetë a një kushtetutë. Rilindësit e kishin kuptuar ligjin themelor: një popull që nuk lexon dot gjuhën e vet nuk e mendon dot veten si komb. Abetarja ishte gurthemeli; gjithçka tjetër — letërsia, shtypi, shkolla — do të ngrihej mbi të.

Naimi, mësuesi i kombit

Po t'i japim abetares një fytyrë, ajo është fytyra e Naim Frashërit. Ndër librat shkollorë që botoi rreth viteve 1886, ishte edhe Vjersha për mësonjëtoret e para dhe lexime për fëmijët shqiptarë — tekste ku abetarja pushonte së qeni thjesht listë shkronjash dhe bëhej derë drejt poezisë, historisë e diturisë. Naimi e dinte se fëmija që mëson shkronjën "Sh" me fjalën "Shqipëri" mëson njëkohësisht edhe një atdhe. Pedagogjia e tij ishte njëherësh dashuri dhe strategji: të mbjellësh kombin që në abetare, atje ku nuk e shkul dot më kurrë.

Libri që e ndaloi perandoria

Pushteti osman e kuptoi rrezikun më saktë se shumëkush. Sulltan Abdyl Hamidi II i çmonte shqiptarët si ushtarë besnikë, por ndalonte rreptësisht çdo gjë që mund të çante monopolin kulturor të islamit mbi ta — dhe shkolla shqipe binte pikërisht aty. Më 1885 autoritetet mbyllën me forcë veprimtarinë e botimeve shqipe; selia e shoqërisë u zhvendos në Bukuresht. Mësimi i shqipes u ndalua, abetaret u sekuestruan, mësuesit u përndoqën. Mësonjëtorja e Korçës, e hapur më 1887, mësonte me abetare të kontrabanduara, shpesh të fshehura nëpër thasë mielli a nën rroba.

Këtu qëndron ironia që do ta donte edhe Konica: një perandori me ushtri e topa i kishte frikë një fletoreje fëminore. Por frika ishte e arsyeshme. Abetarja nuk u ndalua se mësonte fëmijët të shkruanin; u ndalua se mësonte një popull të mos harronte se kush ishte.

Tridhjetë e gjashtë shkronja, një komb

Lufta e gjysmëshekullit për shkronjat mori fund më 1908 te Kongresi i Manastirit, ku u vendos alfabeti i njësuar latin që përdorim ende sot. Që nga ai çast, çdo abetare shqipe — në Shkodër a në Korçë, te arbëreshët dhe diaspora e Amerikës, në Prishtinë a në Tetovë — fliste të njëjtën gjuhë me të njëjtat tridhjetë e gjashtë shkronja. Abetarja, që kishte nisur si akt rebelimi i një njeriu të vetëm në Bukuresht, u bë institucioni më i qetë e më i fortë i kombit shqiptar: libri i parë që mban në duar çdo fëmijë, i njëjtë nga njëri skaj i trojeve te tjetri.

Sot abetarja duket gjëja më e padëmshme në botë. Pikërisht aty qëndron fitorja. Ajo që dikur kontrabandohej nën pelerinë sot është gjëja më e zakonshme në çdo bankë shkolle — dhe asnjë gjë e zakonshme nuk fitohet pa luftë. Libri i vogël e mbajti betejën; ne sot harrojmë se dikur ishte armë.

Burimet:

• "Abetare" — Wikipedia (English), historia e abetares shqipe: Veqilharxhi 1844–45, Kristoforidhi 1867, Alfabetarja e gjuhës shqip 1879.
• "Naum Veqilharxhi" dhe "Society for the Publication of Albanian Letters/Writings" — Wikipedia (English).
• "Naim Frashëri" — Encyclopædia Britannica dhe Wikipedia (English): veprat shkollore të vitit 1886 dhe roli në arsimin shqip.

— Redaksia ZHURMA