Koto Hoxhi: mësuesi që fshehu shqipen brenda një shkolle greke

Historia e shqipes së shkruar në shekullin e nëntëmbëdhjetë nuk është vetëm histori alfabetesh e gramatikash: është histori njerëzish që e paguan me lirinë — dhe ndonjëherë me jetën — vetëm faktin që deshën ta shkruanin gjuhën e nënës. Koto Hoxhi (1824–1895) qëndron ndër figurat më të kthjellëta të kësaj radhe. Mësues në një shkollë ku mësimi bëhej greqisht, ai e ktheu katedrën në një dhomë të fshehtë ku shqipja mësohej si kod; dhe e mbylli jetën në një qeli të Stambollit, pa e tradhtuar asnjë prej shokëve të lëvizjes.

Qestorati: një katedër greke, një shqipe e fshehur

Kostandin Hoxhi — i njohur me emrin e përkëdhelisë Koto — lindi më 1824 në Qestorat, një fshat i Lunxhërisë në krahinën e Gjirokastrës. Në vitin 1873 u emërua mësues në shkollën fetare të fshatit, ku, sipas rregullit të kohës, mësimi zhvillohej në greqisht. Kjo nuk ishte rastësi: për të krishterët ortodoksë të Jugut, Patrikana e Stambollit dhe administrata osmane e njihnin greqishten si të vetmen gjuhë të lejuar shkolle. Shqipja nuk kishte të drejtë të hynte në klasë.

Koto Hoxhi bëri pikërisht të kundërtën e asaj që pritej prej tij. Brenda mureve të një shkolle greke, u mësoi fshehurazi nxënësve shqipen e shkruar. Ky detaj — një mësues që kthen shkollën e "tjetrit" në vatër të gjuhës së vet — përmbledh gjithë kushtëzimin e Rilindjes: presioni vinte njëherësh nga dy anë, nga administrata osmane dhe nga kisha greke, dhe kështu mësimi i gjuhës amtare u bë vepër konspirative.

«Një dasmë në Lunxhëri»: skena në gjuhën e ndaluar

Më 1874 Koto Hoxhi shkroi «Një dasmë në Lunxhëri», një prej dramave të para të shkruara dhe të vëna në skenë në gjuhën shqipe, luajtur në Gjirokastër. Në një kohë kur shqipja s'kishte as shkollë as shtyp të vetin në atdhe, teatri u bë një tjetër dritare për ta nxjerrë gjuhën në publik — jo si objekt studimi, por si gjuhë e gjallë e njerëzve, e dasmës, e ritit, e së përditshmes lunxhote.

Alfabeti dhe rrjeti i Stambollit

Puna e Koto Hoxhit nuk ishte puna e një njeriu të vetmuar. Ai qëndronte brenda një rrjeti të tërë rilindësish që, në po ato vite, po ndërtonin infrastrukturën e një gjuhe kombëtare: Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto e të tjerë. Bashkë me ta, Koto Hoxhi mori pjesë në përpjekjen për të hartuar një alfabet të njësuar për shqipen — përpjekje që u kurorëzua më 1879 me themelimin në Stamboll të Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip dhe me atë që historia do ta mbante mend si "alfabeti i Stambollit".

Është pikërisht kjo dukje rrjeti ajo që meriton të nënvizohet. Emrat shpesh rreshtohen veç e veç, si yje të shkëputur, por ata vepronin si një sistem: mësuesi në fshatin e Lunxhërisë, dijetari në Stamboll, prifti-atdhetar në Korçë — hallka të një zinxhiri që lidhej me të njëjtin kod, gjuhën. Kur njëra hallkë burgosej, të tjerat e vazhdonin punën. Kjo është arsyeja pse ndalimet dhe internimet nuk mundën ta ndalin lëvizjen: ajo nuk ishte një person, ishte një rrjet.

Lidhja e Prizrenit dhe çmimi i besës

Kur më 1878 u ngrit Lidhja e Prizrenit, Koto Hoxhi radhitej ndër anëtarët e Komitetit për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare. Për administratën osmane, kërkesa për shkolla shqipe dhe mësimi i fshehtë i gjuhës ishin e njëjta gjë me kryengritjen: një popull që shkruan gjuhën e vet nesër kërkon të qeverisë veten. Kështu, Koto Hoxhi u arrestua për veprimtari atdhetare dhe u burgos fillimisht në Gjirokastër.

Shtatëkullat: vdekja që nuk u thye

Nga Gjirokastra, Koto Hoxhi u transferua në burgun e Shtatëkullave — Yedikule — në Stamboll, po ato mure ku Porta e Lartë kishte mbyllur ndër shekuj kundërshtarët e vet. Aty vdiq më 1895, rreth të shtatëdhjetave. Sipas dëshmisë së mësueses Sevasti Qiriazi, që e takoi në qeli, e gjeti një trup të katandisur mbi një shtrat guri — por një njeri që nuk pranoi të tradhtonte asnjë prej shokëve të lëvizjes. Nuk është dinjiteti i viktimës ajo që na mbetet nga kjo skenë, por dinjiteti i njeriut që zgjedh të mos e shesë besën edhe kur i ka humbur gjithçka tjetër.

Trashëgimia: nga Koto te nxënësit

Vepra e Koto Hoxhit nuk mbeti pa trashëgimtarë. Nxënës dhe pasues të tij, ndër ta Pandeli Sotiri — që do të bëhej mësuesi i parë i Mësonjëtores së Korçës më 1887, shkolla e parë shqipe në atdhe — dhe Petro Nini Luarasi, e vazhduan pikërisht atë punë për të cilën ai vdiq: mësimin e shqipes si e drejtë, jo si krim. Katedra e fshehtë e Qestoratit u bë brenda pak vitesh një shkollë e hapur në Korçë; dhoma konspirative u kthye në institucion.

Ky është kuptimi më i thellë i jetës së Koto Hoxhit. Ai nuk la pas një vepër monumentale letrare; la pas një hallkë të pathyer në një zinxhir. Në një kohë kur shkrimi i shqipes ishte trajtuar si krim nga dy pushtete njëherësh, ai zgjodhi ta mësonte gjithsesi — dhe ua dorëzoi nxënësve jo vetëm shkronjat, por edhe qëndrimin: se gjuha nuk kërkohet me leje, mësohet.

Burimet

• Stavro Skëndi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press.
• Koto Hoxhi — Wikipedia (shqip).
• Koto Hoxhi — Wikipedia (English).