Flamuri i Arbërit: revista arbëreshe që i dha Rilindjes zërin e parë periodik

Një flamur i shtypur në Kalabri

Më 20 korrik 1883, në qytezën arbëreshe të Korilianos së Kalabrisë (Corigliano Calabro), doli nga shtypi numri i parë i një reviste të përmuajshme me dy tituj në ballinë: «Flamuri i Arbërit» në shqip dhe «La Bandiera Albanese» në italisht. E themeloi, e drejtoi dhe në pjesën më të madhe e shkroi një njeri i vetëm — poeti arbëresh Jeronim De Rada. Ishte një revistë politike, shoqërore, kulturore e letrare, e para e këtij lloji në gjuhën shqipe: organi që i dha Rilindjes Kombëtare zërin e saj të parë periodik, i botuar jo në atdhe, po tri detra larg tij.

Kjo largësi nuk ishte rastësi. Nën Perandorinë Osmane shtypi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar; shkolla, gazeta e libri shqip persekutoheshin si vegla separatizmi. Prandaj organi i parë i vetëdijes kombëtare shqiptare u desh të lindte atje ku shqiptarët ishin të lirë ta shkruanin gjuhën e vet — te arbëreshët e Italisë, pasardhësit e atyre që kishin ikur pas vdekjes së Skënderbeut katër shekuj më parë. «Flamuri i Arbërit» është prova më e qartë e një ligji të tërë Rilindjes: kombi u ndërtua nga periferia drejt qendrës, nga mërgimi drejt atdheut.

Një rrjet, jo një revistë

Fuqia e vërtetë e revistës nuk qëndronte te tirazhi i saj i vogël, po te harta e njerëzve që lidhi. Nga fillikati i tij në Kalabri, De Rada mbante korrespondencë me folkloristin Thimi Mitko në Egjipt, me shkodranin Zef Jubani, me ideologun Sami Frashëri në Stamboll, me shkrimtaren Elena Gjika (Dora d'Istria) në Europën qendrore, dhe me albanologë të huaj si francezi Ogyst Dozon. «Flamuri i Arbërit» i mblodhi këta zëra të shpërndarë nga Kalabria te Nili, nga Shkodra te Bukureshti, në një bisedë të vetme: se arbëreshi i Italisë, gegu i Shkodrës dhe tosku i Egjiptit ishin një popull.

Kjo është ana e harruar e Rilindjes — jo galeria e portreteve të veçuara, po lidhja mes tyre. Secili prej këtyre burrave sot ka vendin e vet në kujtesën kombëtare; pak kush kujton se ç'i lidhi. Organi i De Radës qe ura: një adresë e vetme ku njohuria për historinë, gjuhën dhe folklorin shqiptar mblidhej, botohej dhe u kthehej mbrapsht të gjithëve. Vetë kjo lidhje ishte akti politik.

Çfarë botoi

Faqet e revistës përziejnë letërsinë me luftën për njohje. Aty botoheshin poezi e këngë popullore në shqip, studime për historinë e lashtë të popullit, dhe artikuj që demaskonin synimet e fuqive fqinje për copëtimin e trojeve shqiptare. Qëllimi i shpallur ishte dyfish: ta bënte Shqipërinë të njohur në Europë si vend i një populli të vjetër me traditë të vetën, dhe të ngrinte një thirrje të përbashkët patriotike për autonomi e bashkim kombëtar. Në vitin 1887, arbëreshi Frangjisk Anton Santori botoi për herë të parë pjesë nga drama e tij «Emira» pikërisht në këto faqe — një shembull i vetëm i asaj se si revista shërbeu si skenë e parë e letrave shqipe.

Autoritetet e kohës e kuptuan mirë rrezikun: «Flamuri i Arbërit» u censurua si në Perandorinë Osmane, ashtu edhe në Mbretërinë e Greqisë. Një revistë e shtypur në një fshat kalabrez u ndalua nga dy shtete njëherësh — dëshmi e saktë se sa larg arrinte fjala e saj.

Nga Koriliano në Kozencë, dhe trashëgimtarët

Prej 20 shtatorit 1885 botimi kaloi në Kozencë (Cosenza), qendrën më të madhe të Kalabrisë arbëreshe. Gjithsej dolën 31 numra, deri sa revista u mbyll në 1887 — jo pak për një sipërmarrje pothuaj njënjerëzore, pa mbështetje shteti e pa treg. Po fjala nuk u shua: De Rada nisi menjëherë gazetën «Shqiptari i Italisë» në Kozencë, kurse fisi i madh i shtypit arbëresh vazhdoi te «Arbri i Ri» i Zef Skiroit dhe më pas te organet e Rilindjes brenda trojeve. «Flamuri i Arbërit» qe pikënisja: pas tij, shtypi shqip nuk u ndal më kurrë.

Kur më 28 nëntor 1912 flamuri i vërtetë u ngrit në Vlorë, ai kishte tashmë njëzet e nëntë vjet që valëvitej mbi një ballinë reviste. Akti politik i 1912-ës ishte fryti; fara qe mbjellë në 1883, në një shtypshkronjë kalabreze, nga një popull që nuk kishte harruar se nga vinte.