Tomorri mbajti të njëjtin pelegrinazh ndërsa tri fe ndërruan mbi të

Çdo vit, në ditët e fundit të gushtit, një rrjedhë njerëzish ngjitet nga Berati drejt një maje 2.417 metra të lartë dhe fle një natë nën qiell për të prekur një gur. Maja quhet Tomorr; vendi ku ndalen quhet teqja e Kulmakut; dhe rituali që kryejnë atje — flijimi i një qengji, ndezja e një qiriu, një zotim i thënë me zë të ulët — është më i vjetër se emri fetar që mban sot. Mbi këtë mal kanë ndërruar tri fe. Pelegrinazhi nuk ka ndërruar.

Pse ka rëndësi

• Tomorri (Çuka e Partizanit, 2.417 m) është maja më e lartë e Shqipërisë qendrore dhe ngrihet i vetmuar mbi fushën në lindje të Beratit — pa maja rivale që t'ia ndajnë vëmendjen.
• I njëjti vend ka pritur tri shtresa kulti: një perëndi mali parakristiane (Baba Tomori), një pelegrinazh ortodoks në 15 gusht, dhe që nga viti 1916 teqen bektashiane të Abaz Aliut.
• Regjimi komunist i shkatërroi teqen dhe tyrben në vitin 1967; të dyja u rindërtuan pas vitit 1992, dhe pelegrinazhi i 20–25 gushtit u kthye pa e humbur datën.
• Mali u shpall Park Kombëtar në vitin 1996 me rreth 4.000 hektarë; pas zgjerimeve të njëpasnjëshme sipërfaqja e mbrojtur shkon sot mbi 27.000 hektarë.

Një perëndi me mjekër të bardhë dhe katër shqiponja

Përpara çdo teksti të shenjtë, Tomorri ishte vetë i shenjtë. Në folklorin shqiptar mali nuk është vendbanim i një hyjnie — mali është hyjnia: Baba Tomori, një plak gjigant me mjekër të gjatë të bardhë, mbi të cilin fluturojnë katër shqiponja femra. Folkloristi Maximilian Lambertz e lexoi këtë figurë si mbetje të një hyjnie ilire, pra si një fill që kalon pa u këputur nga antikiteti në gojëdhënën e fshatit.

Ky nuk është një hollim akademik. Në krahinat rreth malit betimi «për Baba Tomorin» ka mbajtur historikisht një peshë që as libri i shenjtë nuk e mbante: kush e thoshte, e dinte se e kishte mbyllur çështjen. Kjo është shenja e sigurt e një kulti autokton — jo çfarë njerëzit deklarojnë se besojnë, por me çfarë premtojnë kur premtimi duhet të mbajë.

Rilindësit e panë menjëherë. Naim Frashëri e thirri Tomorrin te Bagëti e bujqësia (1886) si mal-atë të vendit; Andon Zako Çajupi ia dha emrin vetë përmbledhjes së tij, Baba-Tomorri (1902). Për brezin që po ndërtonte një komb mbi tri fe, mali ishte i vetmi altar që të tria palët e njihnin njëherazi — një Olimp shqiptar që nuk i kërkonte askujt të ndërronte besim.

Kisha, teqja, dhe e njëjta ngjitje

Shtresa e dytë ishte e krishterë. Në maje qëndronte një kishë e Shën Mërisë, dhe besimtarët ortodoksë ngjiteshin në 15 gusht, për Fjetjen e Shën Mërisë. Shtresa e tretë erdhi me bektashizmin: në majën jugore u ngrit tyrbja kushtuar Abaz Aliut, ndërsa në rrafshnaltën e Kulmakut dervishi Iljaz Vërzhezha ndërtoi teqen në vitin 1916.

Ajo që bie në sy nuk është zëvendësimi, por vazhdimësia. Data e re — 20 deri më 25 gusht — u ul pranë datës së vjetër, jo mbi të. Rituali mbeti i njëjti në lëndë: ngjitja, nata e kaluar në mal, qiriu, kurbani. Ndërroi emri i shenjtorit; nuk ndërroi gramatika e adhurimit. Kur një traditë i mbijeton kaq shumë ndërrimeve të mbulesës fetare, ajo që mbijeton nuk është feja — është vendi dhe populli që e mban.

1967, dhe kthimi

Ndërprerja e vetme e vërtetë erdhi jo nga një fe tjetër, por nga mohimi i çdo feje. Në vitin 1967, gjatë fushatës ateiste, autoritetet komuniste shkatërruan si teqen e Kulmakut ashtu edhe tyrben në maje. Për një çerek shekulli ngjitja e gushtit u bë vepër private, e heshtur, e paligjshme.

Pas vitit 1992 të dyja objektet u rindërtuan. Teqja e sotme është dykatëshe dhe pret çdo gusht pelegrinë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Greqia, Italia dhe Shtetet e Bashkuara — pra nga i njëjti hark diaspore që ka mbajtur gjallë edhe gjuhën. Se shifrat e pjesëmarrjes ndryshojnë shumë sipas burimit dhe sipas motit, është e vërtetë; se ngjitja rifilloi menjëherë pas heqjes së ndalimit, nuk e kundërshton askush.

Çfarë ndodh në ato gjashtë ditë

Pelegrinazhi organizohet nga bashkësia bektashiane, por nuk kërkon anëtarësi. Vizita te tyrbja, lutja, ndezja e qiririt, dhurata dhe flijimi i një qengji a dashi janë veprimet themelore; besimtarë të riteve të tjera marrin pjesë pa u pyetur se çfarë besojnë. Sipas gojëdhënës vendore, më 25 gusht shpirti i Abaz Aliut zbret mbi krahinën e Beratit për ta ruajtur nga e keqja — një bindje që nuk gjendet në asnjë tekst kanonik, por që tregon saktësisht se ku e ka rrënjën: te mali mbrojtës, jo te doktrina e importuar.

Rreth kësaj bërthame rituale sot rri edhe një trup mbrojtjeje ligjore. Tomorri u shpall Park Kombëtar në vitin 1996, fillimisht me rreth 4.000 hektarë; zgjerimet e mëvonshme e çuan sipërfaqen e mbrojtur mbi 27.000 hektarë. Mbrojtja nuk ka qenë e plotë — gurore dhe ndërhyrje në zonë kanë prodhuar çështje publike të vitit 2023 — por statusi ekziston, dhe ai i jep malit një gjuhë të dytë me të cilën mund të mbrohet.

Arkivi i gjallë i një maje

Trashëgimia shqiptare rrallë ruhet në vitrinë. Ajo ruhet në veprime që përsëriten: një ngjitje, një datë, një zotim. Tomorri është rasti më i pastër i kësaj rregullsie — një vend ku mund të matet, pothuajse me shekuj, se sa më e fortë është praktika sesa emërtimi i saj. Perëndia u bë shenjtore, shenjtorja u bë shenjtor, dhe të tre u ndaluan njëherësh; e megjithatë qengji vazhdon të therret në të njëjtin gusht, në të njëjtën maje.

Kjo është arsyeja pse kulti i Tomorrit nuk është folklor dekorativ, por dokument. Ai dëshmon një vazhdimësi banimi dhe kujtese në këtë truall që nuk ka nevojë për asnjë argument tjetër: një popull që i ka mbajtur të njëjtat maja të shenjta ndërsa perandoritë dhe fetë kanë ndërruar mbi kokën e tij, e ka provuar praninë e vet duke mos lëvizur.

Burimet:

• Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH) — «Pelegrinazhi në malin e Tomorrit nga 20–25 gusht, besimtarët kremtojnë festën e Abaz Aliut» (datat, teqja e Kulmakut, ritet, gojëdhëna e 25 gushtit)
• Kryegjyshata Botërore Bektashiane — «Ceremonia tradicionale në Malin e Tomorrit» (themelimi i teqesë më 1916 nga dervish Iljazi; rindërtimi pas viteve '90; pelegrinët nga diaspora)
• «Mali i Tomorrit», Wikipedia shqip (shtresat e kultit: adhurimi parakristian, kisha e Shën Mërisë dhe pelegrinazhi i 15 gushtit, betimi «për Baba Tomorin»; Naim Frashëri 1886, Çajupi 1902)
• «Mount Tomorr», Wikipedia (lartësia 2.417 m e Çukës së Partizanit; figura e Baba Tomorit me katër shqiponja dhe leximi i Maximilian Lambertz si mbetje hyjnie ilire; shkatërrimi i vitit 1967 dhe rindërtimi pas 1992)
• Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura — Parku Kombëtar «Mali i Tomorrit» (statusi i mbrojtur dhe sipërfaqja)
• BIRN / Reporter.al — «Drejtësia amniston guroret e paligjshme në malin e Tomorrit», 17 shkurt 2023 (presioni mbi zonën e mbrojtur)

— Redaksia ZHURMA