Nezim Frakulla

Njëqind e pesëdhjetë vjet përpara se Rilindja të shpallte se shqipja mund të ishte gjuhë letrare, një njeri në Berat e kishte tashmë provuar. Nezim Frakulla — Nezim Berati, Ibrahim Nezimi — u kthye nga Stambolli ku shkruante turqisht e persisht, dhe rreth vitit 1731 uli kokën mbi një Divan të tërë në shqip, i pari i dokumentuar i llojit të vet. Në një perandori ku shqipja s'kishte as shtet, as shkollë, as alfabet të njësuar, ai zgjodhi ta shkruante atë me shkronjat që dinte — ato arabe — dhe hapi traditën e bejtexhinjve. Nyja nis këtu: shqipja kishte një jetë letrare të vetëdijshme shumë më herët nga ç'e pranon rrëfimi kombëtar — por e shpërndarë, në dorëshkrim, e ndarë nga alfabetet, e nuk iu la kurrë të bëhej traditë e pandërprerë.

Nga Frakulla te Stambolli e kthimi në Berat

Nezimi lindi rreth vitit 1680 në fshatin Frakull, pranë Fierit, në Myzeqenë e sotme. Mbiemri me të cilin hyri në histori — Frakulla — vjen nga vendlindja; të tjerët e njohën si Nezim Berati, sipas qytetit ku e kaloi pjesën më të madhe të jetës, ose thjesht Ibrahim Nezimi. Si shumë djem të familjeve të mira të kohës, u nis herët për arsimim në Stamboll, në zemër të botës osmane, ku mësoi persishten, turqishten dhe arabishten dhe u ushqye me traditën e divanit — poezinë e oborreve, me gazele dashurie, kaside lavdërimi e vargje me frymë sufie. Aty, sipas burimeve, hartoi fillimisht dy divane në gjuhët orientale.

Rreth vitit 1731 u kthye në Berat. Qyteti nuk qe zgjedhje e rastit: Berati ishte një prej vatrave letrare të Shqipërisë osmane, me medrese, me një klasë të shkolluar e me një mjedis ku fjala e shkruar kishte vlerë. Këtu Nezimi nuk shkroi vetëm; ai hyri në një garë letrare — dokumentohet rivaliteti i tij me poetë të tjerë të qytetit, ndër ta myftiun Imam Ali të Beratit. Gara letrare nuk qe kapriço: ajo dëshmon se ekzistonte një publik, një rreth njerëzish që lexonin, krahasonin, çmonin vargun. Aty ku ka rivalitet letrar, ka traditë.

Divani i parë shqip

Midis viteve 1731 dhe 1735 Nezimi hartoi në Berat një Divan në shqip dhe vargje të tjera, mes tyre edhe një fjalorth shqip–turqisht në formë poetike. Ai vetë e shpalli se qe «i pari që bëri një divan në gjuhën shqipe» — një pretendim i rrallë vetëdijeje letrare në një kohë kur shkrimi shqip ishte ende përjashtim. Nga ky divan kanë mbijetuar rreth 110 poezi, të ruajtura në kopje dorëshkrimore; origjinali i plotë nuk ruhet. Kjo humbje nuk është hollësi anësore: ajo është vetë forma e denimit që përsëritet në gjithë këtë traditë — vepra që ekziston, që lexohej, që u kopjua me dorë nga brezi në brez, por që nuk pati kurrë as shtypshkronjë, as kanon, as shtet ta ruante. Ajo mbijetoi si kujtesë, jo si institucion.

Poezia e Nezimit është divan në kuptimin e mirëfilltë osman: kaside lavdërimi për pashallarët e Beratit e për fushatat e tyre ushtarake, gazele dashurie, përshkrime natyre, vargje fetare me rrënjë në mendimin sufi. Regjistri është i lartë, i ngarkuar me huazime turqisht, persisht e arabisht — aq sa gjuha e tij shpesh është më e vështirë për veshin e sotëm se ajo e Rilindjes. Por nën këtë veshje orientale rreh shqipja: rima, ritmi, sintaksa mbeten të gjuhës amtare. Disa nga vargjet e tij, dëshmohet, mbijetuan gojarisht ndër shekuj përmes këngës — prova se poezia doli nga dorëshkrimi dhe hyri në jetën e njerëzve.

Bejtexhinjtë: një traditë që nis me Nezimin

Nezimi është poeti i parë i madh i bejtexhinjve — poetëve popullorë myslimanë që shkruan shqip me alfabet arab, në atë që studiuesit e quajnë letërsi aljamiado. Ai hapi një rrugë që të tjerët e vazhduan: Sulejman Naibi po në Berat, Hasan Zyko Kamberi në Kolonjë me satirën e tij të famshme mbi paranë, e më vonë Muhamet Kyçyku — Çami — që në jug me Ervehenë i dha shqipes poemën e saj të parë të gjatë narrative. Kjo është një traditë e tërë, me shkollën e vet të Beratit si bërthamë, e shtrirë nga Myzeqeja te Kolonja e Çamëria — një rrjet vatrash letrare që funksiononte pa qendër shtetërore, i lidhur vetëm nga gjuha dhe nga besa e njerëzve që e kopjonin fjalën me dorë.

Pikërisht ky është vendi i Nezimit në lentën e rrjetit shqiptar. Rrëfimi kombëtar, i ndërtuar në shekullin XIX rreth alfabetit latin e frymës laike të Rilindjes, e pati të vështirë ta përqafonte një traditë myslimane, në shkronja arabe, me regjistër osman. Kështu bejtexhinjtë mbetën gjatë në hije — jo se nuk shkruan shqip, po se shkruan shqip në një «formë të gabuar» për kanonin që erdhi më vonë. Denimi këtu është i dyfishtë: e para, perandoria osmane që e trajtonte shqipen si gjuhë pa status administrativ; e dyta, nacionalizmi që erdhi pas saj dhe që, duke zgjedhur një alfabet e një regjistër, la jashtë një pjesë të vetes. Nezimi rri në të çarën mes të dyjave — dëshmi se fjala shqipe qe gjallë e vetëdijshme një shekull e gjysmë para se dikush ta quante atë «rilindje».

Fundi në burg

Fama e Nezimit nuk e mbrojti. Në rrethana që burimet i lidhin me trazirat politike të kohës e me raportet e tij me pushtetin lokal, ai u arrestua dhe u dërgua në Stamboll, ku vdiq në burg rreth vitit 1760 — sipas Robert Elsie-t, nga kolera, në moshën rreth tetëdhjetëvjeçare. Poeti që kishte lavdëruar pashallarë e fushata e mbylli jetën në qelinë e së njëjtës perandori për të cilën kishte shkruar. Mbetën pas tij dorëshkrimet — të shpërndara, të kopjuara, të munguara në origjinal — dhe mbeti fjala: prova më e vjetër e dokumentuar se shqipja mund të mbante mbi supe një divan.