Odhise Paskali: skulptori që i dha Shqipërisë Skënderbeun e saj në bronz

Kur Murat Toptani gdhendi më 1917 bustin e parë modern të Skënderbeut, i la kombit një fillim — një copë balte të pjekur që mezi i mbijetoi një dekade. Njeriu që e mori atë fillim, e derdhi në bronz dhe pastaj e ngriti heroin mbi një shesh të tërë ishte Odhise Paskali (1903–1985): djaloshi nga Përmeti që një bursë e Mbretit e çoi në Torino dhe u kthye si babai i skulpturës shqiptare. Prej dorës së tij doli fytyra me të cilën një komb i tërë e mëson ende sot se si duket Skënderbeu.

Nga Përmeti te Torino

Odhise Paskali lindi më 22 dhjetor 1903 në Përmet, në një Shqipëri që ende s'e kishte shpallur pavarësinë. Talenti i tij u shfaq herët: më 1925, ende pa shkollë arti, modeloi dy vepra — I Urituri dhe Fytyrë vajze — dhe ia paraqiti kryeministrit të kohës, Ahmet Zogut, me një kërkesë të vetme: një bursë për të studiuar skulpturën. Zogu e miratoi. Kështu Paskali mbërriti në Universitetin e Torinos, ku më 1927 u diplomua në Fakultetin e Letërsisë e të Filozofisë me një diplomë në histori e kritikë të artit — dhe ku, larg atdheut, ndihmoi të themelohej shoqata e studentëve shqiptarë. Italia e viteve '20 i dha teknikën; Shqipëria i dha lëndën.

Miqtë e Artit dhe busti i Skënderbeut (1931)

I kthyer në atdhe, Paskali nuk u mjaftua me daltën. Më 1931 themeloi shoqatën Miqtë e Artit, hapi shkolla vizatimi dhe organizoi ekspozitat e para të artit figurativ në Tiranë — infrastruktura që i mungonte një vendi pa traditë muzeale. Në të njëjtin vit, ndodhi takimi që lidh dy breza skulptorësh: busti i dëmtuar i Skënderbeut, i gdhendur nga Murat Toptani — vepra e parë e Rilindjes Kombëtare në skulpturë — kaloi në duart e Paskalit, i cili e restauroi dhe e derdhi në dy kopje bronzi në Torino. Ajo që nisi si baltë e brishtë u bë metal i përjetshëm. Vija e vetme e skulpturës shqiptare — nga Toptani te Paskali — u shkri në një.

Luftëtari Kombëtar dhe Flamurtari (1932)

Vitet '30 e panë Paskalin të kalonte nga bustet te monumenti publik. Më 1932 ngriti dy nga veprat e tij më të njohura të hershme: Luftëtari Kombëtar në Korçë — figura e ushtarit shqiptar që bëhet simbol i qëndresës — dhe Flamurtari në Vlorë, qytetin e Pavarësisë. Nuk ishin thjesht statuja; ishin mënyra si një shtet i ri i jepte formë kujtesës së vet kolektive, duke vendosur në sheshet e qyteteve fytyrat që doni t'i mësonte të parët të pandaruar nga vetja.

Galeria Kombëtare dhe mjeshtëria e një jete

Puna e Paskalit i mbijetoi çdo regjimi — monarkisë, pushtimit, republikës popullore — sepse lënda e tij, historia kombëtare, mbeti e njëjtë kushdo që qeveriste. Nga 1957 deri më 1961 drejtoi Galerinë Kombëtare të Arteve Figurative. Gjatë një jete pune la rreth 600 vepra — buste heronjsh, portrete, kompozime monumentale — dhe u vlerësua me titullin Skulptor i Popullit. Ai konsiderohet themeluesi i skulpturës moderne shqiptare: jo sepse ishte i vetmi që gdhendte, por sepse ishte i pari që e ktheu skulpturën në një gjuhë kombëtare.

Monumenti i Skënderbeut (1968)

Kryevepra e tij erdhi vonë. Më 1968, për 500-vjetorin e vdekjes së heroit kombëtar, u inaugurua në zemër të Tiranës Monumenti i Skënderbeut — Skënderbeu kalorës, me shpatë e përkrenare cjapi, mbi sheshin që sot mban emrin e tij. Vepra u realizua nga Paskali së bashku me bashkautorët Andrea Mano dhe Janaq Paço, por fytyra e heroit është vazhdimi i drejtpërdrejtë i asaj që Paskali kishte derdhur në bronz që më 1931. Të njëjtin vit, ai firmosi edhe Partizanin Ngadhënjimtar në Mauthausen të Austrisë. Nga busti i vogël i restauruar te kalorësi madhështor mbi shesh, harku ishte mbyllur: një komb kishte mësuar të shihte veten.

Trashëgimia: një traditë e vetme në bronz

Historia e artit shqiptar shpesh tregohet si një varg emrash të shkëputur; e vërteta është një rrjet i vetëm, i lidhur me pe të holla. Toptani gdhendi fillimin dhe u fashit; Paskali e mori atë fillim, e shpëtoi nga harresa dhe e ngriti mbi kokat e një kombi. Kur më 1978 modeloi bustet e Vëllezërve Frashëri — mes tyre Naimit, poetit të Rilindjes — po vazhdonte të njëjtën punë: t'i jepte formë fizike një kujtese që rrezikonte të mbetej vetëm në letër. Kjo është arsyeja pse skulptura e Paskalit nuk është dekor. Është dëshmi materiale se një popull i vogël pati fuqinë të krijonte ikonografinë e vet — të vendoste heronjtë e vet në qendër të shesheve, jo sepse dikush ia dha, por sepse dikush i gdhendi.