Gjerasim Qiriazi: pastori që bëri shqipen gjuhë kishe, shkolle dhe shtypi

Gjerasim Qiriazi (Manastir, 18 tetor 1858 — Manastir, 2 janar 1894) ishte pastor protestant, predikues dhe mësues, njeriu që bëri shqipen gjuhë kishe, shkolle dhe shtypi në një kohë kur Patriarkana e ndalonte nga altari dhe Porta e ndalonte nga tabani. I kthyer nga ortodoksia në ungjillorë, ai u gjend jashtë kontrollit të kishës greke mbi gjuhën e shenjtë — dhe atë liri e ktheu në vepër: predikoi në shqip, përktheu Ungjillin në shqip dhe, më 14 nëntor 1892 në Korçë, themeloi Vëllazërinë Ungjillore të Shqipërisë, shoqërinë që hapi kishën, shkollën e vajzave dhe gazetën e parë të shtypur shqip brenda vendit. Bashkë me motrat e tij, Sevasti dhe Parashqevi Qiriazin, familja e tij u bë një nyjë e vetme që rrezatoi shumë përtej numrit të vet. Vdiq tridhjetë e pesë vjeç, por parimin e la të gdhendur: «Dritë për popullin».

Nga Manastiri te Samokovi: kthesa që e liroi

Gjerasimi lindi më 1858 në Manastir, qytetin ku tridhjetë vjet më vonë do të mblidhej Kongresi që njësoi alfabetin shqip. E nisi shkollimin në greqisht, si gjithë fëmijët ortodoksë të kohës, por më 19 gusht 1877 la besimin ortodoks dhe u bë ungjillor. Kjo kthesë — që bashkëkohësit e tij e panë si largim nga tradita — ishte pikërisht ajo që i dha lirinë: një prift ortodoks nuk mund të predikonte veçse në greqishten që Patriarkana kërkonte, ndërsa një ungjillor nuk i detyrohej asnjë kishe kombëtare. Nga 1878 deri më 1882 studioi teologji në Institutin Teologjik amerikan të Samokovit, në Bullgari, ku u diplomua me sukses. Kur Komiteti Protestant e caktoi ungjilltar për shqiptarët, ai zgjodhi si terren pikërisht Korçën, qytetin që do të bëhej djepi i shkollës shqipe.

Ungjilli në gjuhën e ndaluar

Si shpërndarës i Shoqërisë Biblike Britanike e të Huaj, Gjerasimi bëri atë që kisha zyrtare e kishte shpallur mëkat: mbajti shërbesë fetare në gjuhën shqipe — në Selanik, në Manastir, në Korçë — dhe filloi të përkthente e të shkruante himne që nga viti 1883. Më 1888 përgatiti dhe botoi Ungjillin e Mateut në shqip, një ndërmarrje që e mbështeti edhe Naim Frashëri: rilindësi mysliman dhe pastori protestant u gjendën në të njëjtën anë të një beteje që nuk ishte fetare, po kombëtare — a do të kishte shqipja të drejtën të lexohej. Ky është kodi i rrjetit: njerëz nga besime të kundërta, të lidhur nga bindja se gjuha është atdheu. Për Gjerasimin, të përkthente Shkrimin në shqip nuk ishte akt sekti; ishte akti i njëjtë me atë të mësuesit që hapte abetaren — t'i jepte popullit të drejtën të fliste me qiellin e me njëri-tjetrin në gjuhën e vet.

Pengu i kaçakëve

Në nëntor të vitit 1884, teksa udhëtonte drejt liqenit të Ohrit, Gjerasimi u rrëmbye nga një çetë kusarësh dhe u mbajt peng për muaj të tërë, deri sa u pagua shpërblesa. Nga kjo provë e rëndë lindi vepra e tij më e njohur, «Pengu i kaçakëve» — një rrëfim që u botua fillimisht me vazhdime në një revistë angleze e pastaj si libër më vete. Nuk ishte thjesht kujtim vuajtjeje: ishte një nga dëshmitë e para në prozë të shkruar prej një shqiptari për jetën e vet, një zë i qytetëruar që tregonte një botë malore pa e romantizuar dhe pa e përçmuar. Tradita atdhetare e ka lidhur rënien e shëndetit të tij me pasojat e atij robërimi; regjistri mjekësor ia vë vdekjen tuberkulozit. Cilado qoftë e vërteta, ai punoi deri në fund si njeri që e dinte se koha i ishte e shkurtër.

Vëllazëria Ungjillore dhe pesë institucionet e Korçës

Data 14 nëntor 1892 është themeli i gjithçkaje. Atë ditë, në Korçë, Gjerasimi themeloi njëkohësisht Kishën Ungjillore dhe Vëllazërinë Ungjillore të Shqipërisë — shoqërinë ungjillore-letrare me tri synime të deklaruara: të përhapte Ungjillin në shqip, të botonte letërsi shqipe dhe të hapte e drejtonte shkolla shqipe. Në themelim e ndihmuan atdhetarë ungjillorë, mes tyre Petro Nini Luarasi, i njëjti mësues që kisha do ta mallkonte si «renegat» për guximin të mësonte shqip. Për dy vjet, Gjerasimi me motrat dhe bashkëpunëtorët ngriti në Korçë pesë institucione që s'kishin ekzistuar kurrë më parë: shkollën e së dielës, shkollën e parë për vajza, kishën ungjillore, shoqërinë «Vëllazëria» dhe gazetën «Letra e Vëllazërisë» — e para gazetë e shtypur shqip brenda kufijve të Shqipërisë. Që nga viti 1887 ai kishte dhënë mësim edhe në Mësonjëtoren e djemve të Pandeli Sotirit. Në pesë vjet, një konvertit i vetëm i kishte dhënë një qyteti të tërë një kishë, një gazetë dhe dy shkolla në gjuhën e ndaluar.

Familja Qiriazi si rrjet

Gjerasimi nuk punoi vetëm. Vëllezërit Gjergj e Kristo dhe motrat Sevasti e Parashqevi formuan një nyjë të vetme familjare që e mbajti gjallë çështjen edhe pas vdekjes së tij të hershme. Ishte pikërisht Gjerasimi që i hapi rrugën motrës së madhe, Sevastisë, drejt kolegjeve amerikane të Stambollit; dhe kur ajo u kthye me diplomën e parë të një gruaje shqiptare, vëllai e motra hapën bashkë, në mars të vitit 1891, shkollën e vajzave dhe shkollën e së dielës të Korçës — gjysma femërore e së njëjtës vepër. Kur Gjerasimi vdiq më 1894, motra e vogël Parashqevia, ende adoleshente, e mori mësimdhënien mbi supe; katërmbëdhjetë vjet më vonë ajo do të ishte e vetmja grua në Kongresin e Manastirit. «Motrat Qiriazi» u bënë emri i arsimit femëror shqiptar — por pas tyre qëndronte vëllai që u kishte çelur derën.

Vdekja dhe trashëgimia

Gjerasim Qiriazi vdiq më 2 janar 1894 në Manastir, tridhjetë e pesë vjeç, i varrosur në varrezat protestante të qytetit. La pas një bijë institucionesh që e mbijetuan: kisha, shkolla, gazeta e shoqëria vazhduan të punonin pa të. La po ashtu një moto që përmbledh gjithë doktrinën e rrjetit shqiptar të asaj kohe — «Miq për Perëndinë, Dritë për popullin, Urë për mëmëdhenë» — ku besimi, dija dhe atdheu s'ishin tri gjëra të ndara, po tri emra për të njëjtën përpjekje. Shteti shqiptar e nderoi vonë, me titullin «Mësues i Popullit» (1987) dhe me «Urdhrin e Lirisë» të klasit të parë (1992). Kujtesa e tij nuk është kujtesë sekti të vogël: është kujtesë e një njeriu që, pa pushtet dhe pa jetë të gjatë, i dha një kombi të drejtën ta dëgjonte fjalën e Zotit dhe fjalën e mësuesit në gjuhën e vet.