Letërsia e Rilindjes: kur poezia bëri punën e politikës

Një komb që nuk lejohej të kishte shkollë në gjuhën e vet, që nuk kishte as parlament ku të fliste e as gazetë që Perandoria të mos ia ndalonte, gjeti megjithatë një foltore: vargun. Letërsia e Rilindjes Kombëtare nuk ishte zbukurim i një kombi tashmë të formuar — ishte vetë mjeti me të cilin ai komb u mendua, u emërtua dhe u thirr në këmbë. Aty ku politika ishte e ndaluar, poezia mori mbi vete punën e politikës.

Pse vargu, dhe jo manifesti

Zgjedhja e poezisë nuk ishte rastësi estetike, por domosdoshmëri historike. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX shumica dërrmuese e shqiptarëve nuk dinte të lexonte shqip — sepse shkrimi shqip ishte praktikisht i ndaluar dhe shkolla shqipe nuk ekzistonte para Mësonjëtores së Korçës (1887). Vargu i rimuar mësohej përmendsh, këndohej, kalonte gojë më gojë; ai hynte aty ku libri nuk hynte dot. Kështu një poezi mund të bëhej program politik që udhëtonte pa letër — dhe pa leje.

Prandaj letërsia e Rilindjes nuk është "letërsi e angazhuar" në kuptimin modern, ku shkrimtari zgjedh të merret me politikën. Këtu marrëdhënia është e kundërt: politika, e pamundur të bëhej hapur, u strehua brenda letërsisë. Tema qendrore — dashuria për atdheun, kujtimi i së kaluarës heroike, thirrja për bashkim e liri — nuk ishte temë midis temave; ishte e gjithë arsyeja pse penda merrej në dorë.

Lindja arbëreshe: Rilindja që zuri fill jashtë atdheut

Është një ironi domethënëse që zëri i parë i madh i kësaj letërsie nuk erdhi nga Shqipëria, por nga Italia. Më 1836, në Napoli, Jeronim De Rada botoi Këngët e Milosaos — një baladë romantike e mbushur me ndjenjë kombëtare, ndërtuar mbi metrikën e këngës popullore arbëreshe. Më 1866 ai botoi edhe Rapsoditë e një poeme arbëreshe, duke i kthyer këngët gojore të arbëreshëve në dokument të identitetit etnokulturor shqiptar.

Që Rilindja letrare nisi nga diaspora arbëreshe nuk është detaj kurioz, por mësim: pikërisht atje ku shqiptarët ishin më të lirë — jashtë sundimit osman — ata mundën më parë të shkruanin lirisht për veten. I njëjti model do të përsëritej më vonë me Vatrën dhe Diellin në Amerikë. Kombi mendohej shpesh më qartë nga larg.

Naimi: nga blegtoria te Skënderbeu

Maja e kësaj letërsie mban një emër: Naim Frashëri (1846–1900), i pagëzuar që i gjallë "apostull i shqiptarisë". Me Bagëti e Bujqësia (1886) ai bëri diçka të paparë: ngriti jetën e thjeshtë baritore e bujqësore shqiptare në lëndë poetike fisnike, duke i thënë mërgimtarit se atdheu nuk është abstraksion, por arë, kullotë e male që duhen dashur. Me përmbledhjen lirike Lulet e verës (1890) provoi se shqipja mund të mbante ndjenjën intime po aq sa thirrjen kombëtare.

Kurse me Historinë e Skënderbeut (1898) — poemën e tij epike, "testamentin politik e poetik" — Naimi e ktheu kujtesën historike në armë: figura e Skënderbeut bëhej dëshmi se shqiptarët dikur i kishin qëndruar Perandorisë dhe mund t'i qëndronin sërish. Vargu këtu nuk tregon të kaluarën; ai porosit të ardhmen. Naimi ishte njëkohësisht poet, mendimtar dhe një nga shtyllat e shtëpisë frashëriane — bashkë me vëllezërit e tij Abdylin e Samiun, që i dhanë idesë së Shqipërisë trupin politik, kulturor e intelektual.

Vargu që u bë kushtrim

Asnjë tekst nuk e tregon më mirë sesa "O moj Shqypni" e Pashko Vasës (shkruar rreth 1878–1880) se ku takohej letërsia me politikën. Vargu i tij — "Çonu, shqyptarë, prej gjumit çonu... fenë e shqyptarit asht shqyptaria" — nuk ishte poezi për t'u shijuar, por urdhër moral: t'i vije fenë mënjanë përpara kombit, në një vend ku ndarjet fetare ishin pikërisht thika me të cilën perandoritë e copëtonin popullin. Poezia bëri këtu atë që asnjë kuvend nuk mund ta bënte: shpalli një doktrinë kombëtare.

Romantizmi i kësaj letërsie kishte gjithashtu një anë satirike e nostalgjike. Andon Zako Çajupi, me Baba-Tomorri (1902), bashkoi mallin e mërgimtarit me kamxhikun e satirës ndaj robërisë e plogështisë së vetë shqiptarëve — pikërisht ajo vetëkritikë e ndershme që e dallon Rilindjen e mirë nga propaganda boshe.

Çfarë mban ende

Letërsia e Rilindjes nuk ishte e tëra në lartësinë e Naimit; kishte edhe varg të dobët, didaktikë të rëndë, ese që sot duken të thjeshta. Por gjykimi i drejtë nuk është estetik, por historik. Kjo letërsi krijoi një gjuhë letrare aty ku nuk kishte, krijoi një lexues aty ku nuk kishte, dhe i dha një populli të shpërndarë e të heshtur një tekst të përbashkët mbi të cilin mund të mendonte veten si komb. Pa këtë vepër — kur poezia bëri punën e politikës — Kongresi i Manastirit nuk do të kishte pasur as alfabetin, as kombin e gatshëm për ta përdorur atë.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature / Albanian Literature: A Short History (vepra standard mbi De Radën, Naimin, Pashko Vasën dhe Çajupin).
• Encyclopædia Britannica, zëra "Naim Frashëri" dhe "Jeronim de Rada".
• Gazeta Dielli (Boston), shkrime mbi Naim Frashërin dhe veprat e tij (gazetadielli.com).
• Wikipedia, "O moj Shqypni" (Pashko Vasa, ~1878–1880) — për tekstin dhe historikun e poezisë.

— Redaksia ZHURMA