Letërsia arbëreshe e Rilindësve të Romës: pse mbeti e palexuar

Në vitin 1836, Jeronim de Rada boton në Napoli “Poezi të pabotuar të Milosaos” — një poemë romantike në arbërisht për një princ legjendar, shkruar sikur ishte një epos folklorik. Ishte kryevepra e parë e vërtetë letrare e shkruar në gjuhën shqipe.

Pse ka rëndësi

• Në vitin 1836 Jeronim de Rada botoi në Napoli «Poezi të pabotuar të Milosaos», kryeveprën e parë të vërtetë letrare të shkruar në gjuhën shqipe — në arbërisht, në Itali, nga një autor që nuk kishte shkelur kurrë në tokë shqiptare.
• Ndërsa shqipja brenda Shqipërisë ishte e ndaluar nga Perandoria Osmane, një Rilindje paralele zhvillohej në Kalabri: De Rada, Serembe, Dhimitër Kamarda dhe Anselmo Lorecchio shkruanin poezi, prozë dhe studime filologjike shqip.
• Në fshatra si Piana degli Albanesi, Contessa Entellina dhe Palazzo Adriano fëmijët nuk e flasin më arbërishten; brenda dy brezash, në 50–70 fshatra ku shqipja u fol pesë shekuj, nuk do të flitet më.

Por kjo kryevepër u botua në Itali, në një gjuhë — arbërisht — që në Shqipëri të kohës kuptohej vetëm me vështirësi. Dhe nga një autor që nuk kishte shkelur kurrë në tokën shqiptare.

Rilindjet paralele

Arbëreshët — shqiptarët që migruan në Italinë jugore në shekullin XV pas rënies së Skanderbegut — ruajtën gjuhën shqipe për pesë shekuj pa shkollë, pa presa tipografike, pa një komunitet të madh letrar. Ata e ruajtën atë siç ruhet një farë: në oda, në liturgji, në këngë.

Në shekullin XIX, kur Rilindja Kombëtare po zhvillohej në Shqipëri me emra si Naim Frashëri, Sami Frashëri, dhe Çajupi, një Rilindje paralele po ndodhte në Kalabri. De Rada, Serembe, Dhimitër Kamarda, Anselmo Lorecchio — ata po shkruanin poezi, prozë dhe studime filologjike në shqipe, në një kohë kur shqipja brenda Shqipërisë ishte e ndaluar nga Perandoria Osmane.

Dhe pas rreth 150 vjetësh, çfarë mbetet? Në Shqipëri, të gjithë dinë për Naim Frashërin. Pothuajse askush nuk lexon De Radën. Serembe nuk është në asnjë tekst mësimor të shkollës së mesme. Veprat e tyre ekzistojnë kryesisht në disertacione akademike dhe në bibliotekën e Universitetit të Kalabrisë.

Kur një komb ndan kulturën e tij nga ata që e ruajtën më gjatë, humb diçka që nuk mund ta rigjejë.

Përse ka rëndësi sot

Arbëreshët janë pak; zonat e tyre po thahen; gjuha po humbet. Në fshatra si Piana degli Albanesi në Sicili, Contessa Entellina, Palazzo Adriano — fëmijët nuk e flasin më arbërishten. Janë 50, 60, 70 fshatra ku për pesë shekuj flitej shqipja. Brenda dy brezave, nuk do të flitet më.

Mund të themi se kjo është e trishtueshme. Do të jetë më e ndershme të themi: Republika e Shqipërisë dhe Republika e Kosovës nuk kanë bërë asgjë serioze për t'i mbështetur arbëreshët. As shkolla shqipe aty. As shkëmbime studentore. As botime që t'i mbajnë veprat e De Radës në qarkullim.

Dhe kur më pak se njëqind vjet pas Rilindjes së tyre nuk ka mbetur mbi kush të shkruhet, neve na mbetet vetëm një gjë: të pranojmë se një degë e kulturës sonë po thahet. Pa shumë zhurmë. Pa shumë vëmendje.

Burimet

• Robert Elsie, «Jeronim De Rada» — Albanian Literature: Girolamo/Jeronim De Rada (1814–1903), figura kryesore e letërsisë arbëreshe
• Dhimitër Kamarda (Demetrio Camarda), Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, Livorno 1864 — teksti i plotë
• Robert Elsie, Albanian Literature — autorët klasikë, përfshirë brezin arbëresh të shekullit XIX

— Redaksia ZHURMA