Shkollat shqipe në diasporë: rrjeti që mban gjallë gjuhën amtare

Nuk ka shtet që i mban të hapura, as ministri që i drejton nga qendra. E megjithatë, çdo fundjavë, në qindra salla klasash të huazuara nga Cyrihu në Dyseldorf e deri në Stokholm, mijëra fëmijë shqiptarë të lindur jashtë atdheut ulen për të mësuar gjuhën e prindërve të tyre. Ky "mësim plotësues i gjuhës shqipe" — një rrjet mësuesish dhe prindësh vullnetarë i ndërtuar nga poshtë-lart për gjysmë shekulli — është një nga institucionet më të qëndrueshme dhe më pak të kuptuara të diasporës shqiptare. Dhe është, njëkohësisht, një sukses i heshtur dhe një beteje që rrezikon të humbasë.

Nisi në një klasë të vetme

Historia e organizuar e mësimit plotësues në Gjermani daton që nga viti 1975, me shkollën e parë shqipe në qytetin Euskirchen, në Rajnë-Vestfali, ku mësuesi Faik Mehmeti mblodhi fëmijët e punëtorëve të parë shqiptarë. Në atë kohë ishte një nismë e vetmuar: pak familje, pak orë, asnjë tekst i mirëfilltë. Shqipja mësohej si kujtim, jo si lëndë.

Modeli u përhap ngadalë nëpër qytetet ku puna kishte tërhequr shqiptarë. Nuk vinte nga një vendim shtetëror në Tiranë apo Prishtinë — vinte nga prindër që nuk donin t'i shihnin fëmijët duke iu përgjigjur në gjermanisht pyetjeve të bëra në shqip. Kjo origjinë "nga poshtë" do të mbetej vula e gjithë rrjetit: e fortë sepse buronte nga nevoja, e brishtë sepse varej nga vullneti.

Lufta e viteve '90 e shndërroi rrjetin

Deri në fund të viteve '80, mësimi plotësues mbeti fenomen i vogël emigrant. Pikëkthesa erdhi me shpërbërjen e Jugosllavisë. Më 14 shtator 1990, mësuesit shqiptarë në Gjermani themeluan Këshillin e Arsimtarëve Shqiptarë (KASH) "Naim Frashëri", të regjistruar në gjyqin ekonomik të Dyseldorfit — hapi i parë drejt një strukture të njësuar.

Pastaj erdhi vala. Luftërat e Kosovës dhe të hapësirës jugosllave sollën në Gjermani, Zvicër e Skandinavi qindra mijëra refugjatë shqiptarë. Brenda pak vitesh, çdo land gjerman kishte nevojë për shkolla shqipe, dhe kontrolli mbi kurrikulën e mësuesit kaloi nga autoritetet e mëparshme te vetë komuniteti. Rrjeti nuk u zgjerua sepse dikush e planifikoi — u zgjerua sepse një popull i shpërngulur me dhunë solli me vete kërkesën për të mos u tretur.

Mësuesit dhe prindërit: institucioni pa pagë

Shtylla e sistemit nuk janë ministritë, por shoqatat e mësuesve dhe të prindërve. Në Zvicër, ku diaspora është ndër më të dendurat, mësimin plotësues e koordinon prej dekadash Lidhja e Arsimtarëve dhe Prindërve Shqiptarë (LAPSH) "Naim Frashëri". Puna didaktike u profesionalizua veçanërisht falë albanologut zviceran Basil Schader, autor i teksteve të para të mirëfillta për mësimin plotësues, të konceptuara në disa cikle për moshat e nxënësve.

Por profesionalizimi ka një kufi të fortë: shumica dërrmuese e mësuesve punojnë me pagesa simbolike ose falas, në fundjava, në salla të huazuara nga komunat. Rifat Hamiti, një nga drejtuesit historikë të KASH-it, doli në pension në vitin 2017 pasi kishte rritur programin e Dyseldorfit nga 36 në mbi 320 nxënës — një shifër që tregon sa larg mund të shkojë një njeri i përkushtuar, dhe sa shumë varet gjithçka nga individë të tillë. Kur ata largohen, shpesh largohet me ta edhe shkolla.

Një kurrikul mbi kufij

Kontributi më domethënës i shtetit erdhi vonë dhe në formën e teksteve, jo të strukturës. Qendra e Botimeve për Diasporën (QBD), institucion i Tiranës, boton dhe shpërndan falas tekste e materiale ndihmëse për shkollat shqipe anembanë botës, të konceptuara sipas një programi të përbashkët.

Në nëntor 2021, Shqipëria dhe Kosova prezantuan tekstin e përbashkët "Gjuha shqipe dhe kultura shqiptare, Niveli 1" — një paketë me tekst nxënësi për tri klasa, fletore pune, fjalor të ilustruar dhe udhëzues për mësuesin, e miratuar bashkërisht nga Ministria e Arsimit e Shqipërisë dhe ajo e Kosovës përmes një komisioni të përbashkët. Personazhet e librit vijnë jo vetëm nga Shqipëria dhe Kosova, por edhe nga Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi. Është, në mënyrën e vet të qetë, një akt bashkimi: një klasë e vetme kombëtare e shpërndarë në katër shtete dhe në dhjetëra të tjera të mërgimit, që lexon të njëjtin libër.

Pyetja e vështirë: sa fëmijë mbeten?

Këtu vjen pjesa ku krenaria kulturore duhet të përballet me numrat. Sipas vlerësimeve për Gjermaninë, në mësimin plotësues përfshihen rreth 30 për qind e fëmijëve shqiptarë në qytetet ku ka shkolla aktive, por vetëm rreth 10 për qind në shkallë vendi — dhe, sipas llogaritjeve më të kujdesshme, jo më shumë se 3–5 për qind e të gjithë fëmijëve shqiptarë të vendit. Me fjalë të tjera: institucioni ekziston, por shumica e brezit të ri kalon pranë tij pa hyrë.

Arsyet janë prozaike dhe të pamëshirshme. Orët janë në fundjavë, kur fëmijët duan të pushojnë; shkolla e vendit pritës nuk e njeh gjithmonë shqipen si lëndë me notë; dhe sa më i integruar brezi, aq më e vështirë bëhet të argumentohet pse një orë e tepërt gjuhe ia vlen. Nuk është problem entuziazmi — është problem strukture. Një rrjet i ndërtuar mbi vullnetin e prindërve mban gjallë atë që prindërit e sjellin, dhe humbet atë që jeta e përditshme ua rrëmben.

Rrjeti që zgjedh të mos harrojë

Shkollat shqipe të diasporës nuk janë monument; janë një vendim që merret rishtas çdo fundjavë. Ato e tregojnë kombin shqiptar ashtu siç ka qenë shpesh në histori — jo si shtet që urdhëron nga qendra, por si rrjet që mban lidhjet me duart e veta, mësues pas mësuesi, familje pas familjeje. Fakti që një fëmijë i lindur në Dyseldorf lexon të njëjtin libër me një fëmijë të Prishtinës apo të Tetovës nuk është vepër e një perandorie kulturore; është vepër e njerëzve që refuzuan të lënë gjuhën të bjerë nga brezi në brez.

Pyetja që mbetet nuk është nëse ky rrjet ka vlerë — e ka provuar për gjysmë shekulli. Pyetja është nëse do të mbështetet aq sa duhet përpara se brezi që e ndërtoi të dalë në pension, si Hamiti, dhe të marrë me vete klasën. Gjuha, në fund, nuk ruhet nga krenaria për të. Ruhet nga ata që zgjedhin ta mësojnë kur askush nuk i detyron.

Burimet

• Gazeta Dielli — "Mësimi i gjuhës shqipe në Gjermani" (historia, KASH 1990, shifrat e pjesëmarrjes, Rifat Hamiti)
• Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH) — "Diaspora me një tekst të përbashkët mësimor" (teksti i përbashkët Shqipëri–Kosovë, 2021)
• Radio Evropa e Lirë — "Mësim plotësues i gjuhës shqipe për diasporën"
• Qendra e Botimeve për Diasporën — qbd.gov.al (botimet falas për shkollat shqipe në botë)