Muhamet Kyçyku (Çami)

Kur shqipja nuk kishte ende shtet, as alfabet të njësuar, as shkolla të vetat, dikush duhej ta mbante fjalën e shkruar gjallë. Muhamet Kyçyku, i mbiquajturi Çami — nga Çamëria — e mbajti atë detyrë nga skaji më jugor i botës shqiptare, nga Konispoli. Ai shkroi shqip me shkronja arabe, në traditën e bejtexhinjve, dhe la ndër poemat e para të gjata narrative që njeh letërsia shqipe. Në rrjetin e gjerë të një kombi ende pa hartë politike, Kyçyku është nyja ku kodi lidhës nuk është as ushtria as kisha, po vetë gjuha: shqipja ishte atdhe përpara se atdheu të bëhej shtet.

Nga Konispoli në Al-Azhar dhe kthimi

Kyçyku lindi rreth vitit 1784 në Konispol, në cepin më jugor të Çamërisë, aty ku toka shqiptare takon detin dhe kufirin e sotshëm me Greqinë. Si shumë dijetarë të kohës, u nis larg për arsimim: kaloi rreth njëmbëdhjetë vjet studimesh fetare në Al-Azhar të Kajros, ku kishte një koloni shqiptare të konsiderueshme. U kthye pastaj në fshatin e lindjes dhe shërbeu si hoxhë deri në vdekje. Nuk qe njeri i oborreve as i kryeqyteteve; qe një dijetar krahine, i cili solli dijen orientale në gjuhën e vet amtare — dhe pikërisht ky kthim i dijes në shqip e bën të jashtëzakonshëm.

Bejtexhinjtë: shqipja me shkronja arabe

Kyçyku i takon traditës së bejtexhinjve — poetëve popullorë të traditës myslimane në Shqipërinë osmane, që shkruanin vargje shqip me alfabet arab, në atë çka studiuesit e quajnë letërsi aljamiado. Kjo traditë lulëzoi nga shekulli XVIII në qytete e qendra fetare të Shqipërisë, Kosovës dhe Çamërisë. Poezia e tyre ishte e ndikuar nga modelet turke, persiane e arabe në modë, po thelbi mbetej i qartë: fjala ishte shqip. Në një kohë kur shkrimi i shqipes ishte i shpërndarë, i rrezikuar, shpesh i humbur në dorëshkrime private, bejtexhinjtë e mbajtën gjuhën e shkruar në jetë — dhe Kyçyku qe ndër më prodhimtarët e tyre, ndoshta i pari autor shqiptar që u mor me poemën e gjatë.

Erveheja: poema që udhëtoi nga Persia në shqip

Vepra për të cilën mbahet mend më së shumti është Erveheja — një rrëfim moral në vargje, i shkruar rreth vitit 1820, me titull fillestar Ravda ("kopsht"). Teksti, prej rreth 856 vargjesh, ruhet në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë. Është një përrallë edukuese për virtytin e Ervehesë, gruas së ndershme që kalon prova e shpifje pa u përkulur. Burimi më i mundshëm i saj është Tûtî-nâme-ja persiane ("Përrallat e Papagallit") e Ziya'uddîn Nakhshabîut, e frymëzuar nga një origjinal sanskritisht — dëshmi e gjallë se si rrjeti kulturor shqiptar thithte e përkthente botën, duke e bërë të vetën në gjuhën amtare. Më 1888, rilindasi Jani Vreto e botoi Ervehenë me alfabet latin në Bukuresht, duke e pastruar nga fjalët orientale — kështu poema kaloi nga tradita bejtexhije te Rilindja Kombëtare, një urë mes dy epokash.

Vepra të tjera dhe zëri fetar

Kyçykut i atribuohet edhe Jusufi e Zylihaja, poemë me temë fetare-orientale e mbështetur në suren Jusuf të Kuranit, dukshëm më e gjatë se Erveheja. Burimet i atribuojnë gjithashtu vepra të tjera me karakter moralizues — një poemë kundër pijes së alkoolit dhe një vjershë historike të viteve 1820. Të gjitha këto e vendosin atë brenda logjikës së bejtexhinjve: letërsia si mësim, gjuha si mjet i dijes fetare e morale. Por për historinë e letërsisë shqipe, rëndësia e tij tejkalon temat: ai dëshmoi se shqipja mund të mbante një rrëfim të gjatë, të strukturuar, me frymë të vetën.

Nyja jugore e rrjetit të gjuhës

Kyçyku shkroi në dialektin çam, degën jugore të toskërishtes — shih dialektin çam dhe rrënjët e tij në Thesproti. Kjo nuk është hollësi anësore: dega çame e botës shqiptare, shpesh e vendosur në periferi të rrëfimeve kombëtare, doli të jetë një nga vatrat ku fjala e shkruar shqipe u ruajt e u zhvillua. Kur mendojmë për rrjetin shqiptar të shekullit XIX — atë botë të lidhur me gjuhë, besë e traditë gojore para se të kishte shtet — Kyçyku është një nyjë ku kodi lidhës shfaqet i pastër: jo flamuri, jo kufiri, po vargu shqip. Nga një fshat në skaj të hartës, ai i dha kombit atë që asnjë perandori s'mund t'ia jepte: dëshminë se gjuha e tij dinte të shkruante letërsi.