Gavril Dara i Riu: arbëreshi që i dha shqipes eposin e Balës

Katër shekuj pasi të parët e tij ishin larguar nga Rrjolli i Malësisë e kishin marrë detin drejt Siçilisë, një avokat arbëresh i lindur në Palaco Adriano ulet e shkruan poemën që do ta quajnë ndër kryeveprat e letërsisë shqipe. Gavril Dara i Riu nuk e kishte parë kurrë Shqipërinë. E megjithatë, në «Kënga e sprasme e Balës» ai rindërton botën mesjetare të Besëlidhjes së Lezhës — luftëtarët, dashurinë, kodin e nderit — me një saktësi ndjesie që vjen jo nga kujtesa e vet, por nga një zinxhir i pandërprerë transmetimi: gjyshi mblodhi këngët, i ati i ruajti fjalët, nipi i ktheu në epos. Dara është dëshmia se kombi shqiptar, edhe pa shtet e pa shkolla, vazhdonte të shkruhej — në gojën e rapsodëve dhe në pendën e mërgimtarëve të tij më të largët.

Tri breza të një shtëpie letrare

Dara i Riu lindi më 8 janar 1826 në Palaco Adriano, një nga fshatrat arbëreshe të Siçilisë ku shqipja e ardhur pas vdekjes së Skënderbeut ishte ruajtur brez pas brezi. Familja e tij e kishte prejardhjen nga krahina e Rrjollit, në Malësinë e Veriut, prej nga ishte shpërngulur në valët e mëdha të mërgimit të shekullit XV. Por ajo që e bën shtëpinë Dara të veçantë nuk është vetëm origjina fisnike: është vazhdimësia letrare. Gjyshi, Gabriel Dara Plaku, qe ndër të parët mbledhës të folklorit arbëresh; i ati, Andrea (Ndre) Dara, punoi po ashtu për ruajtjen e fjalës e të thesarit gojor. Kur Dara i Riu mori penën, ai nuk niste nga e para — ai trashëgonte një arkiv familjar këngësh e rrëfimesh, mbledhur me durim nga dy breza para tij. Kjo është shenja e parë e rrjetit: kultura arbëreshe nuk mbijetoi rastësisht, por përmes shtëpish që e kaluan gjuhën si amanet nga babai te biri.

Avokati, garibaldini, gazetari

Arsimin e parë Dara e mori në seminarin arbëresh të Palermos — po atë institucion që për dy shekuj kishte formuar klerin e intelektualët italo-shqiptarë — dhe më pas kreu studimet e larta për drejtësi, duke ushtruar më vonë profesionin e avokatit. Por biografia e tij nuk mbetet brenda gjykatoreve. Dara i Riu qe njeri i Risorxhimentos italiane: mori pjesë në lëvizjet revolucionare të kohës dhe, gjatë fushatës së Garibaldit në vitin 1860, shërbeu në administratën revolucionare të Xhirxhentit (Agrigjentit). Ishte njeri i mendimit përparimtar e i së majtës liberale të shekullit, njësoj si shumë arbëreshë të tjerë që panë te çlirimi i Italisë një pasqyrë të çlirimit të pritur të Shqipërisë. Në vitin 1858 themeloi revistën letrare «Palingenesi», dhe mes viteve 1871 e 1874 drejtoi në Romë gazetën «La Riforma». Ky kombinim — jurist, revolucionar, publicist — ishte tipar i brezit arbëresh: njerëz që vepronin plotësisht brenda jetës italiane e njëkohësisht mbanin gjallë, me pendë e me zemër, çështjen e atdheut të humbur.

«Kënga e sprasme e Balës»

Vepra që e bëri të pavdekshëm është një poemë e vetme në shqip: «Kënga e sprasme e Balës» — «kënga e fundit» e një rapsodi plak me emrin Bala. Dara e ndërton poemën si një epos të mbledhur nga goja e popullit, sikur t'i kishte shpëtuar harresës vargjet e fundit të një këngëtari të vjetër. Ky është një procede i njohur i romantizmit europian — «gjetja» e një dorëshkrimi a kënge të lashtë — por te Dara ai nuk është mashtrim: është pohim se zëri i kombit mbijetoi vërtet në kujtesën gojore, dhe se poeti nuk shpik, por ripërtërin. Poema, e ndarë në katër pjesë me rreth një mijë e gjashtëqind vargje, është shkruar në vargun trokaik pa rimë të këngës popullore, të mbushur me melodi e figura të traditës.

Ngjarja zhvillohet në kohën e Besëlidhjes së Lezhës, kur Skënderbeu bashkoi princat shqiptarë kundër Perandorisë Osmane. Në qendër janë dy heronj — Nik Peta, i ndjeshëm e trim, dhe Pal Golemi, luftëtar fisnik e krenar — jetët e të cilëve ndërthuren me dashurinë, betejat (Berati, Valkali) dhe fatin e një populli që lufton për të mbijetuar. Përmes tyre Dara përpunon idetë që e bënin veprën një manifest të fshehtë kombëtar: se lumturia vetjake s'ka kuptim kur atdheu vuan, se liria fitohet vetëm me luftë, se shqiptarët janë një komb i vetëm që i reziston tretjes. Të gjitha këto Dara i shkruante në gjuhën shqipe, në një kohë kur ajo gjuhë ende nuk mësohej lirisht as në Shqipëri as në Kosovë.

Pas De Radës, zëri i dytë i Arbërisë

Studiuesit e kanë renditur prej kohësh Darën i Riun menjëherë pas Jeronim De Radës ndër poetët arbëreshë — dy shtyllat e një tradite që i dha letërsisë shqipe kryeveprat e saj romantike para se atdheu të kishte shtet. Nëse Variboba, një shekull më parë, i kishte dhënë shqipes poemën e saj të parë të mirëfilltë, dhe De Rada e ngriti lirikën arbëreshe në lartësi europiane, Dara i shtoi këtij rrjeti eposin: rrëfimin e madh të kombit të bashkuar nën Skënderbe. Këta nuk qenë figura të veçuara. Ata formonin një rrjet ndërlidhur intelektualësh — nga Siçilia e Kalabria deri te arvanitasit e Greqisë si Anastas Kullurioti — që, secili në mërgimin e vet, shkruanin të njëjtin komb. Vepra e Darës u botua vetëm pas vdekjes së tij: me pjesë te «Arbri i ri» (1887) dhe më vonë te «La Nazione Albanese», dhe si libër i plotë në vitin 1906. Kur Rilindja Kombëtare mblodhi forcat e veta, poetët e Frashërllinjve gjetën te arbëreshët jo paraardhës të largët, por bashkëpunëtorë të gjallë të një projekti të vetëm: t'i jepnin një kombi pa shtet një letërsi që të fliste në emër të tij.

Trashëgimia

Gavril Dara i Riu vdiq në vitin 1885 në Xhirxhento, pa e parë kurrë të botuar veprën e vet më të madhe dhe pa e parë kurrë atdheun që e kishte këncuar. E megjithatë, «Kënga e sprasme e Balës» hyri në kanunin e letërsisë shqipe dhe mbetet ndër kryeveprat e saj — dëshmi se një komb mund të ruajë e të pasurojë kujtesën e vet edhe katër shekuj larg vatrës, në gjuhën e të parëve, në gojën e rapsodëve dhe në pendën e mërgimtarëve që kurrë nuk e harruan se nga kishin ardhur. Shtëpia Dara — gjyshi që mblodhi, i ati që ruajti, nipi që krijoi — është vetë historia e kombit shqiptar në miniaturë: një zinxhir i pathyer transmetimi, që e mbajti gjallë fjalën kur çdo gjë tjetër ishte humbur.