Erveheja e Konispolit: nga alfabeti arab te Rilindja Kombëtare

Në një shkollë xhamie në skajin jugor të botës shqiptare, një hoxhë e shkroi me shkronja arabe një poemë morale prej rreth 856 vargjesh. E quajti Ravda — “kopsht”. Sot e njohim me emrin e heroinës së saj: Erveheja. Është një nga rrëfimet e gjata origjinale më të hershme të letërsisë shqipe, e lindur një shekull para se gjuha të kish zyrtarisht “letërsinë” e vet — dëshmi se rrjeti kulturor shqiptar prodhonte vepra edhe kur i mohohej alfabeti, shkolla dhe emri.

Një poemë për virtytin që s'u thye

Erveheja rrëfen historinë e një gruaje të ndershme që kalon nëpër sprova dhe shpifje pa u lëkundur, derisa e vërteta e saj triumfon. Në thelb është një poemë didaktike: mëson, siç e donte zhanri, se ndershmëria mban qëndrim edhe kur bota përreth e mohon. Por ajo çka e bën Ervehen të veçantë nuk është vetëm mësimi moral, është vetë ekzistenca e saj — një vepër letrare e gjatë, e strukturuar, me ambicie narrative, e shkruar në shqip në një kohë kur “letërsia shqipe” si koncept publik pothuajse nuk ekzistonte ende. Studiuesit, midis tyre Robert Elsie, e numërojnë ndër poemat e para narrative origjinale të gjata në gjuhën shqipe.

Hoxha-poet nga Konispoli

Muhamet Kyçyku, i njohur edhe si Çami, lindi rreth vitit 1784 në Konispol, në zemër të Çamërisë — skaji më jugor i vendbanimit shqiptar, aty ku bregdeti jonian takon malësinë. Jetoi rreth gjashtëdhjetë vjet, deri rreth 1844. Si shumë djem të talentuar të kohës së tij nga familje fetare, u dërgua të studionte larg shtëpisë: rreth një dekadë në Al-Azhar të Kajros, një nga qendrat më të vjetra e më të respektuara të dijes islame në botë. Atje mësoi arabishten klasike, teologjinë, letërsinë orientale — pikërisht atë trashëgimi tekstesh që do t'i vinte më pas në ndihmë si mjet, jo si zëvendësim, i gjuhës së vet amtare. Kthimi nga Kajroja në Konispol ishte kthim nga një qendër perandorake e dijes drejt një fshati në cep të hartës — por Kyçyku e solli me vete atë dije dhe e vuri në shërbim të shqipes, jo të arabishtes. Krahas Ervehesë, atij i njihet edhe një poemë tjetër, më e gjatë, me temë fetare-orientale: Jusufi e Zylihaja, e bazuar te sureja kuranore e Jusufit.

Nga sanskritishtja te bejtet çame

Rrëfimi që Kyçyku e ktheu në poemë shqipe nuk ishte i tij origjinal — dhe kjo nuk i heq asgjë meritës së tij, përkundrazi, e vendos veprën në një hartë shumë më të gjerë. Motivi i “gruas së ndershme të shpifur padrejtësisht” udhëton nëpër letërsi të shumta islame dhe mesjetare, dhe gjurma e tij më e drejtpërdrejtë te Erveheja duket se çon te Tûtî-nâme (“Përrallat e Papagallit”) e persishtes, vepër e Ziya'uddîn Nakhshabî-t, e cila nga ana e vet frymëzohej nga një origjinal sanskrit. Domethënë: një histori e lindur diku në nënkontinentin indian, e përpunuar në persisht, mbërrin në Çamëri dhe merr trajtë të re shqipe — të gjitha këto brenda kanalit letrar që dijetarët e njohin si bejtexhinj: poetë shqiptarë myslimanë që shkruanin në gjuhën e tyre, por me alfabet arab, sepse ky ishte alfabeti i shkollës, i xhamisë, i librit që kishin mësuar. Kjo praktikë quhet letërsi aljamiado — shqip me shkronja arabe — dhe për shekuj u trajtua nga historiografia puriste si diçka “jo plotësisht shqipe”, thjesht sepse nuk përdorte alfabetin latin. Erveheja e kundërshton këtë gjykim me faktin e vet të thjeshtë: është shqip, është origjinale, dhe ekziston prej rreth 1820-s — pavarësisht se shkronjat në të cilat u shkrua sot na duken të huaja.

1888: kur Rilindja e mori poemën në duar

Dorëshkrimi i Ervehesë ruhet sot në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë, por udhëtimi i tij drejt lexuesit modern shqiptar nuk u mbyll me Kyçykun. Në vitin 1888, rilindasi Jani Vreto e botoi Ervehen në Bukuresht, këtë herë me alfabet latin, duke pastruar tekstin nga huazimet orientale që e kishin ngjyrosur origjinalin. Ishte një gjest domethënës: një vepër e lindur në traditën fetare-osmane të bejtexhinjve po kalonte dorë-më-dorë te lëvizja që po ndërtonte identitetin kombëtar modern shqiptar, me shkronjën latine si simbol të ri bashkimi. Vreto nuk e “shpiku” Ervehen për Rilindjen — e gjeti gati, e trashëguar, dhe e riformatoi për një epokë tjetër. Në këtë kalim qëndron gjithë vlera e rastit të Ervehesë si dëshmi: rrjeti kulturor shqiptar nuk u nda kurrë vërtet në “myslimanë të shkolluar në arabisht” përballë “rilindas të shkolluar në latinisht”; ishte i njëjti trup gjuhësor që ndërroi rroba alfabetike sipas kohës dhe pushtetit, por vazhdoi të mbante brenda vetes të njëjtat histori. Çamëria, që më vonë do të njihte shpërngulje e shpopullim që e prenë pothuajse krejtësisht nga trungu shqiptar, i dha letërsisë shqipe një nga tekstet e saj themeltare një shekull para se ajo shkëputje të ndodhte. Erveheja mbetet, kështu, njëkohësisht një poemë morale për një grua të pathyer nga shpifja, dhe një dëshmi e heshtur për një komb që shkroi veten e vet në çdo alfabet që i lanë të përdorte.