Konispoli

Konispoli është qyteti më jugor i Shqipërisë: Robert Elsie e shënon si skajin jugor të vendit, ashtu si Vermoshi shënon atë verior. Ngrihet mbi kodrat përballë ngushticës së Korfuzit, në cepin e Çamërisë që mbeti brenda Shqipërisë, në një krahinë ku njeriu ka lënë gjurmë mbi njëzet e gjashtë mijë vjet më parë. Nga ky qytet doli autori i poemës «Erveheja», këtu vija e vitit 1913 la brenda Shqipërisë vetëm pak fshatra të Çamërisë, dhe nëpër fshatrat e tij kaluan më 1944 çamët e dëbuar nga shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Shpella e Konispolit, që vendasit e quajnë shpella e Kërçmoit, ruan shtresa banimi nga paleoliti i sipërm deri në epokën e hekurit; shtresa më e hershme datohet 26.370 vjet më parë, dhe, sipas arkeologëve që e gërmuan, këtu u dokumentua për herë të parë mezoliti në një vendbanim arkeologjik të Shqipërisë.
• Konispoli i dha letërsisë shqipe hoxhë-poetin Muhamet Kyçykun (Çami), autorin e Ervehesë (rreth 1820), ndërsa nga Ninati fqinj dolën Hasan Tahsini, rektor i Darülfünun-it, universitetit të parë të Perandorisë Osmane, dhe shkrimtari Bilal Xhaferri.
• Pas kufirit të vitit 1913, sipas Miranda Vickers-it, vetëm shtatë fshatra çame, me qendër Konispolin, mbetën brenda Shqipërisë; sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Konispolit ka 4.898 banorë.

Shpella e Kërçmoit: njeriu para njëzet e gjashtë mijë vjetësh

Krahina e Konispolit, shkruante më 1983 te «Iliria» Halil Shabani, mësues historie në gjimnazin e Konispolit, shtrihet në pjesën më jugore të rrethit të Sarandës dhe të vendit: një terren malor e kodrinor, i kufizuar në veri e në perëndim nga lumi i Pavllës, me malet e Shëndëlliut (1.080 m), të Mëllezit (1.041 m) dhe të Saraqinit (1.036 m) në qendër. Pranë majës së Saraqinit, në 400 metra lartësi, hapet shpella që vendasit e quajnë shpella e Kërçmoit: rreth 50 metra e gjatë, deri në 6 metra e gjerë e 6 metra e lartë, me hyrjen nga jugperëndimi dhe me pamje mbi luginën, kanalin dhe ishullin e Korfuzit. Gërmimet e saj nisën më 1992 si projekt i përbashkët shqiptaro-amerikan, i drejtuar nga Muzafer Korkuti i Institutit të Arkeologjisë në Tiranë dhe Karl Petruso i Universitetit të Teksasit në Arlington.

Shtresat e shpellës, rreth katër metra të thella, shkojnë nga një përdorim kalimtar në paleolitin e sipërm, përmes një banimi mezolitik, te një varg i plotë neolitik e eneolitik, te shtresat e epokës së bronzit dhe te pak gjurmë të epokës së hekurit. «Historia e Popullit Shqiptar» e Akademisë së Shkencave e daton shtresën më të hershme, Konispolin I, 26.370 vjet më parë: vegla nga stralli i bardhë, kocka kafshësh të egra, fara rrushi të egër dhe thjerrëza të karbonizuara. Veglat mezolitike të Konispolit II datohen me radiokarbon rreth vitit 8.500 p.e.s.; Francis Harrold dhe bashkautorët i quajnë ato mezolitin e parë të dokumentuar në një vendbanim arkeologjik shqiptar, ndërsa Nerissa Russell shënon se fauna e kësaj shpelle ishte e para që u studiua ndonjëherë nga një vendbanim arkeologjik i Shqipërisë.

Fusha, bejtet dhe hoxha-poeti

Në fillim të shekullit XIX Konispoli zotëronte pjesën juglindore të fushës së begatë që shtrihet nga skaji jugor i liqenit të Butrintit deri te kodrat përballë Korfuzit: William Martin Leake shënonte në dimrin 1804–1805 se druvarët që pritnin dru përtej kufirit të Butrintit ia paguanin këtë të drejtë Konispolit. Sipas Miranda Vickers-it, në shekujt XVII–XVIII popullsia kryesisht shqiptare e Çamërisë veriore, nga Konispoli deri te lumi Gliqi, u kthye me dhunë në islam, ndërsa ajo në jug të Gliqit mbeti ortodokse. Konispoli i dha letërsisë së bejtexhinjve, poetëve që e shkruanin shqipen me alfabet arab, një nga emrat e saj kryesorë.

Ai ishte Muhamet Kyçyku, i quajtur edhe Çami, që sipas Elsie-t shënon kalimin nga vargu klasik i bejtexhinjve të hershëm te poetët e Rilindjes. Elsie shkruan se studioi teologji njëmbëdhjetë vjet në Kajro, ku ishte vendosur një koloni e madhe shqiptare, dhe se pas kthimit shërbeu si hoxhë në vendlindje; vdiq më 1844. Shkroi në të folmen e vet çame dhe ishte, me sa duket, autori i parë shqiptar që lëvroi poezinë e gjatë. Erveheja, e titulluar fillimisht «Ravda» (Kopshti) dhe e shkruar rreth vitit 1820, ndjek sprovat e një gruaje që e mbron nderin nëpër shumë fatkeqësi; më 1888 Jani Vreto e botoi në Bukuresht me alfabet latin, duke e pastruar nga fjalët turke, persiane e arabe. Për shumë vjet Erveheja ishte e vetmja vepër e njohur e tij; Elsie shënon se pjesa më e madhe e mbi 4.000 vargjeve të Kyçykut që kanë mbijetuar u zbulua shumë më vonë; poema tjetër e madhe, «Jusufi i Zelihaja», ka 2.430 vargje.

Nga Ninati, fshat i Konispolit, doli Hasan Tahsini, i cili, pas studimeve në Stamboll e në Paris, u emërua rreth vitit 1869 rektor i Darülfünun-it, universitetit të parë të Perandorisë Osmane. Më 1872 ai krijoi një alfabet të ri për shqipen dhe u përpoq ta përhapte pas kthimit në Shqipëri; kjo i solli arrestimin në maj 1874 dhe dëbimin në Stamboll.

Vija Konispol–Pogon–Konicë dhe kufiri i 1913-s

Konispoli hyri herët në hartat politike të Rilindjes. Në korrik 1877, në bisedimet e fshehta në Janinë me një nëpunës të Ministrisë së Jashtme greke, Abdyl Frashëri kërkoi njohjen e një shteti shqiptar në kufijtë etnikë, me Çamërinë deri në Prevezë; kur pala greke nuk pranoi asnjë nga kushtet, ai la të kuptohej se për kufirin mund të bisedohej, por shqiptarët në asnjë mënyrë nuk do të pranonin që pjesa veriore e Epirit, të paktën nga vija Konispol–Pogon–Konicë, të mbetej nën zgjedhën greke. Tridhjetë e gjashtë vjet më vonë kufirin e vizatuan të tjerët. Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbylli punën në dhjetor 1913 me raportin e Firences; vija, shkruan Elsie, nuk kënaqi askënd: i dha Greqisë shumë tokë tradicionale shqiptare dhe shumë vendbanime shqiptare, Çamërinë shqiptare, ndërsa la në Shqipëri mjaft vendbanime greke. Miranda Vickers shkruan se si rrjedhojë sot vetëm shtatë fshatra çame, me qendër Konispolin, ndodhen brenda Shqipërisë; pjesa tjetër e Çamërisë mbeti përtej kufirit, dhe Konispoli u bë qyteti më jugor i shtetit.

Pas Luftës së Parë Botërore, Konferenca e Ambasadorëve i rikonfirmoi më 9 nëntor 1921 kufijtë jugorë të vitit 1913. Matanë kufirit, sipas Vickers-it, gjatë viteve 1920 fshatra të tëra çame u zbrazën dhe familje të tëra u shpërngulën në Shqipëri, Turqi e Amerikë, ndërsa Komisioni i Përzier për shkëmbimin e popullsive vendosi në mars 1924 që myslimanët me origjinë shqiptare të Epirit të përjashtoheshin nga shkëmbimi i detyruar mes Greqisë e Turqisë.

1943–1945: lufta dhe rruga e të dëbuarve

Në Luftën e Dytë Botërore krahina u bë fushëbetejë. Sipas historisë së Akademisë së Shkencave (1984), në gusht 1943 trupat gjermane u përpoqën të depërtonin nga Greqia në tokën shqiptare në zonën e Konispolit dhe u ndeshën me luftime të përgjakshme; lufta e Konispolit kundër rreth 3.000 gjermanëve e ballistëve vazhdoi deri më 28 shtator 1943. Më 1944, pas dy ditë luftimesh të ashpra, Brigada VIII partizane dhe forca të Zonës I Operative e morën Konispolin.

Po atë vit rruga e dëbimit të çamëve kaloi nëpër fshatrat e Konispolit. Popullsia myslimane e Çamërisë — Robert Elsie e çmon në 40 mijë veta — u dëbua në masë nga Greqia në Shqipëri, pas masakrave të forcave greke të Napoleon Zervës, dhe pronat iu konfiskuan (shih Shpërngulja e çamëve, 1944–1945). Koto Izet Osmani, i mbijetuar i masakrës së shtatorit 1944 në zonën e Filatit, i rrëfeu Ministrisë së Brendshme shqiptare në fillim të vitit 1947 se si të dëbuarit u përcollën deri në fshatin Konska dhe se si në rrugën nga Konska në Vërvë, sot fshat i bashkisë së Konispolit, mbi 30 gra e fëmijë vdiqën nga të ftohtit e uria; te hani i Vërvës shumë gra të rraskapitura i braktisnin fëmijët në rrugë për të ecur më shpejt. Në fund të shtatorit 1944 të dëbuarit mbajtën në këtë krahinë atë që Vickers e quan Kongresin e parë çam: ajo e vendos në vetë Konispolin, ndërsa memorandumi i komitetit të çamëve i vitit 1946 flet për një konferencë në Shalës të Konispolit. Po Vickers shënon se me ushtrinë gjermane në tërheqje hynë në Shqipëri edhe qindra çamë që kishin bashkëpunuar me gjermanët në Greqi — e vërtetë e hidhur, që megjithatë nuk e justifikon dëbimin e një populli të tërë.

Bilal Xhaferri dhe heshtja e diktaturës

Ninati i dha letërsisë shqipe edhe Bilal Xhaferrin, të lindur më 10 maj 1935. Sipas Elsie-t, u rrit me motrat në internim, ku iu lejua të mbaronte shkollën e mesme, dhe më 1966 botoi vëllimin me tregime «Njerëz të rinj, tokë e lashtë». Më 1968, në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve, foli kundër romanit «Dasma» të Ismail Kadaresë dhe u sulmua rëndë nga Fadil Paçrami, atëherë i plotfuqishëm; u përzu nga shtëpia në Durrës dhe u dërgua punëtor bujqësor në Sukth. Më 30 gusht 1969 arriti të arratisej në Greqi, prej nga emigroi në Shtetet e Bashkuara, ku punoi për gazetën «Dielli» të Bostonit dhe ngriti një shoqatë çame-amerikane. Vdiq në Çikago më 22 gusht 1986. Vëllimi i tij poetik «Lirishta e kuqe» (1967) u shtyp pak para rënies, por nuk u qarkullua kurrë.

Konispoli sot

Me reformën territoriale të vitit 2014 (Ligji nr. 115/2014) bashkia e Konispolit u formua nga tri njësi: Konispoli me fshatin Çiflik; Xarra me fshatrat Mursi, Shkallë, Vrinë e Shëndëlli; dhe Markati me fshatrat Dishat, Vërvë, Shalës, Markat, Ninat e Janjar. Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia ka 4.898 banorë, 2.544 burra dhe 2.354 gra, nga të cilët 636 nën 15 vjeç dhe 1.297 të moshës 65 vjeç e lart. Më 30 qershor 1994 parlamenti shqiptar miratoi ligjin nr. 7839, që e shpalli 27 qershorin ditë të gjenocidit shovinist grek kundër shqiptarëve të Çamërisë dhe parashikoi një përmendore të çamëve në Konispol; përmendorja u ngrit më 1995. Vickers vërente më 2002 se fshatrat çame rreth Konispolit ishin dukshëm më të varfra se fshatrat jo-çame të asaj ane të Shqipërisë, ndërsa çamët e vendosur në qytete kishin dalë më mirë ekonomikisht.