Masakra e Tivarit: rekrutët e Kosovës që s'u kthyen kurrë, 1945

Në pranverën e vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po mbyllej, mijëra të rinj shqiptarë të Kosovës u mobilizuan me forcë nga pushteti i ri jugosllav dhe u nisën në këmbë nga Prizreni drejt bregut të Adriatikut. Premtimi ishte se do të stërviteshin shkurt e do të dërgoheshin në front kundër gjermanëve në tërheqje. Në vend të tij, afër qytetit bregdetar të Tivarit (Bar), në Mal të Zi, kolona e rekrutëve të paarmatosur u qëllua natën me armë. Numri i të vrarëve mbetet i pasaktë edhe sot — nga disa qindra në llogaritë jugosllave deri në disa mijëra në ato shqiptare — por Masakra e Tivarit hyri në kujtesën kombëtare si akti i parë i madh i dhunës së Jugosllavisë së re mbi shqiptarët e Kosovës, vetëm muaj pasi lufta kishte marrë fund.

Konteksti: Kosova rihyn nën Jugosllavi

Në fund të 1944-ës dhe fillim të 1945-ës, Kosova — që gjatë luftës kishte qenë e bashkuar me Shqipërinë nën pushtimin italo-gjerman — po rikthehej me forcë brenda kufijve të Jugosllavisë së re komuniste. Shumë shqiptarë e kundërshtuan këtë rikthim, sepse kujtonin ende dëbimet dhe kolonizimin e periudhës mes dy luftërave, kur Kosova pas 1913-ës ishte ndarë nga trungu kombëtar. Në shkurt të 1945-ës, në Drenicë, brigada e komanduar nga Shaban Polluzha refuzoi urdhrin për t'u zhvendosur në frontin verior dhe u ngrit kundër mobilizimit, duke druajtur se largimi i burrave do ta linte popullsinë e pambrojtur ndaj hakmarrjes. Kryengritja u shtyp dhe Polluzha u vra më 21 shkurt 1945. Sipas historianëve kosovarë, masakra që pasoi lexohet edhe si ndëshkim ndaj kësaj mospëruljeje.

Marshimi drejt Tivarit

Gjatë marsit dhe prillit 1945, rreth 13.000 burra u dërguan nga Kosova dhe Maqedonia në katër kolona (eshelone) përmes Tivarit drejt frontit të Adriatikut — shifër që historiografia kosovare e nxjerr nga regjistrat e mobilizimit. Mobilizimi u bë nën petkun e ftesës për t'iu bashkuar luftës kundër gjermanëve në tërheqje dhe forcave të Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Shqipërisë, të drejtuar nga Enver Hoxha. Vetë marshimi ishte vdekjeprurës: uria, të ftohtit, rraskapitja dhe një epidemi tifoje morën qindra jetë përpara se kolonat të arrinin bregun. Esheloni i dytë, që u nis nga Prizreni më 26 mars 1945 me rreth 2.370 burra, humbi qindra prej tyre vetëm gjatë rrugës drejt Shkodrës.

Nata e krimit

Afër Tivarit, kolona e rekrutëve — të paarmatosur, sepse ishin çarmatosur që në Prizren — u qëllua me armë. Rrëfimet për shkakun e menjëhershëm ndryshojnë dhe mbeten të kontestuara: disa dëshmi flasin për të shtëna pas një incidenti me ujë te një burim; të tjera për vrasjen e një oficeri jugosllav dhe panikun e mëpasëm; disa kujtime flasin edhe për grupe rekrutësh të mbyllur në një tunel. Historiani Uran Butka vë në dyshim pretendimin zyrtar se rekrutët bënë "rezistencë të armatosur", duke kujtuar se ata ishin çarmatosur në Prizren para nisjes. Ndër dëshmitarët që i mbijetuan qe fretari françeskan Zef Pllumi, i cili e përshkroi ngjarjen në kujtimet e tij.

Sa vdiqën — një numër i mohuar

Bilanci i viktimave nuk u vërtetua kurrë zyrtarisht dhe mbetet i kontestuar sipas burimit. Autoritetet jugosllave e mbajtën shifrën në rreth 400–450 të vrarë. Historiania kroate Ljubica Štefan ka folur për rreth 1.600 të vrarë në një ditë të vetme (1 prill). Historiani Uran Butka jep shifrën 1.560 të rënë te Tivari, ndërsa llogari të tjera shqiptare, duke përfshirë ata që vdiqën gjatë gjithë marshimit dhe ata që u zhdukën, arrijnë deri në rreth 2.000–4.000. Në një ngjarje të lidhur, më 18 prill 1945, në një depo pranë Dubrovnikut të Vjetër, tymrat helmues nga djegia e kimikateve morën edhe 650–800 jetë të tjera. Mospërputhja e madhe e shifrave është vetë pjesë e tregimit: një krim që pushteti u përpoq ta mbulonte — fjalë për fjalë — me beton.

Kujtesa e mbuluar me beton

Pas masakrës, vendi i varrit masiv u mbulua me beton nga pushteti komunist jugosllav dhe mbi të u ndërtua një pistë aeroportuale — një fshirje e qëllimshme e provave dhe e kujtesës. Për dekada me radhë, nën Jugosllavi, Tivari mbeti temë e ndaluar; të mbijetuarit e treguan historinë vetëm në rrethin e ngushtë familjar. Kujtimi u kthye publikisht vetëm pas viteve 1990, me botimin e dëshmive dhe hulumtimeve historike. Sot Masakra e Tivarit përkujtohet çdo vit si një nga tragjeditë themeltare të Kosovës nën Jugosllavi — hallka e parë e një vargu që lidhet, në leximin tonë editorial mbi një fakt të dokumentuar, me dhunën e mëvonshme mbi të njëjtin popull, nga 1945-a deri te Reçaku e Izbica e viteve 1998–99. I njëjti trup kombëtar, i goditur në po atë pikë, brez pas brezi.