Bajram Curri: prijësi kaçak që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913

Bajram Curri — lindi më 16 janar 1862 në Krushë të Madhe, në një familje të fisit Krasniqe nga Malësia e Gjakovës, ajo brezare malesh mbi Tropojë ku shteti kishte arritur rrallë me ligj dhe shpesh me dhunë. Emri i tij u bë sinonim i një ideje të vetme e të palëkundur: që trojet shqiptare të Kosovës, të lëna jashtë kufirit të Shqipërisë me vendim të Fuqive të Mëdha, nuk ishin çështje e mbyllur. Për gjysmë shekulli ai e mbajti atë çështje të hapur me armë në mal e me zë në kryeqytetet e Europës — deri në mëngjesin e 29 marsit 1925, kur forcat e Ahmet Zogut e rrethuan në një shpellë të Dragobisë, në luginën e Valbonës. Shteti shqiptar e shpalli më vonë Hero të Shqipërisë; qyteti i Kolgecajt mban prej vitit 1952 emrin e tij.

Pse ka rëndësi

• Bajram Curri (1862–1925) ishte prijës kaçak nga Malësia e Gjakovës që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913, i cili la trojet shqiptare të Kosovës jashtë shtetit shqiptar.
• Ishte ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës (1899) dhe të komitetit të fshehtë "Bashkimi" (1906), duke mbajtur gjallë rrjetin e qëndresës kosovare për autonomi.
• U rrethua dhe vdiq më 29 mars 1925 në një shpellë të Dragobisë nga forcat e Ahmet Zogut; shteti e shpalli më vonë Hero të Shqipërisë dhe qyteti i Kolgecajt mban prej 1952 emrin e tij.

Malësia e Gjakovës dhe shkolla e qëndresës

Curri erdhi nga një trevë ku nderi, besa dhe Kanuni ishin ligj para çdo administrate. I biri i Shaqir agës, ai u rrit brenda një bote fisnore që e njihte veten si të vetëmjaftueshme dhe që e priste autoritetin e jashtëm me mosbesim. Qëndresa nuk ishte për të një zgjedhje politike e vonshme, por gjuha amtare e brezit të tij: në vitin 1893 mori pjesë në kryengritjen kosovare të udhëhequr nga Haxhi Zeka, dhe në vitin 1899 u bë ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës, atij përpjekjeje kosovare për autonomi që vijoi frymën e Lidhjes së Prizrenit. Rrjeti i qëndresës kosovare nuk lindi me Currin; por pak figura e mbajtën atë rrjet të gjallë aq gjatë sa ai.

Nga Bashkimi te kryengritjet e mëdha

Në vitin 1906 Curri u bë ndër themeluesit e degës së Gjakovës të komitetit të fshehtë "Bashkimi", rrjeti i lidhjeve klandestine që përgatiti terrenin për lëvizjen kombëtare. Kur revolucioni xhonturk i vitit 1908 tundi Perandorinë Osmane, ai mobilizoi burrat e malësisë; por si shumë prijës shqiptarë, ai e kuptoi shpejt se qendërzimi i ri xhonturk ishte kërcënim, jo shpëtim. Në kryengritjet e njëpasnjëshme të viteve 1910–1912 Curri qëndroi në ballë. Në maj të vitit 1912, në kuvendin e Junikut, prijësit shqiptarë dhanë besën për luftë; kryengritja e atij viti detyroi Stambollin të pranonte kërkesat shqiptare pak javë para se Luftërat Ballkanike të ndryshonin gjithçka.

Prerja e vitit 1913

Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 e ndanë hapësirën shqiptare me një prerje çeliku. Aty ku Shqipëria si shtet u njoh, dhe aty ku shqiptarët si popull mbetën nën Serbinë e Malin e Zi. Kosova ra brenda kufijve serbë; Konferenca e Ambasadorëve në Londër e vulosi ndarjen mbi hartë, larg atyre që do ta jetonin. Curri e luftoi këtë me armë — u ndesh me forcat serbe në rrethinat e Lumës dhe, në vjeshtën e vitit 1914, udhëhoqi një sulm kundër pozicioneve malazeze. Por ai e kuptoi diçka që do të përcaktonte pjesën tjetër të jetës së tij: një popull pa shtet nuk mund ta mbronte veten vetëm me pushkë. Duhej edhe një zë në tryezat ku vizatoheshin kufijtë.

Komiteti i Kosovës: pushka në mal, fjala në kryeqytete

Në vitin 1918, në Shkodër, Curri u bë ndër themeluesit e Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" — krahu politik i qëndresës, i ngritur me Hoxhë Kadri Prishtinën, Hasan Prishtinën dhe një brez prijësish që e mbanin çështjen e Kosovës të gjallë nga mërgimi. Curri mori përgjegjësinë për Gjakovën e rrethinat, ndërsa Isa Boletini për Mitrovicën. Ishte një strategji e dyfishtë, e vetmja e mundshme për një popull pa shtet: kaçakët në kodrat e Drenicës dhe të Dukagjinit, dhe komiteti në kryeqytetet europiane. Curri qëndroi në të dyja anët e këtij rrjeti — luftëtar në terren dhe organizator politik. Lëvizjen e armatosur në Drenicë e udhëhoqi Azem Galica; Curri ishte aleati dhe ura drejt Shqipërisë, ndërsa Idriz Seferi mbante krahun lindor të Karadakut. Ky ishte rrjeti: i palidhur nga lart, i mbajtur nga besa, kujtesa dhe nevoja — pikërisht forma e organizimit shqiptar që fqinjët e mëdhenj nuk e lejuan kurrë të ngrihej në shtet.

Ministër dhe kryengritës në Shqipërinë e re

Pas Kongresit të Lushnjës (1920), që i dha Shqipërisë një qeveri e një kryeqytet të ri, Curri hyri në jetën shtetërore pa braktisur kurrë çështjen e Kosovës. Nga marsi deri në nëntor 1920 shërbeu si ministër pa portofol; në dhjetor 1921 mori Ministrinë e Luftës në qeverinë e shkurtër të Hasan Prishtinës. Por politika e Tiranës po ngrihej nën një figurë tjetër — Ahmet Zogun — dhe Curri e pa tek ai një pengesë për çështjen kombëtare. Në mars 1922 ai udhëhoqi një kryengritje kundër Zogut që dështoi. Kur qeveria e Fan Nolit erdhi në pushtet me Revolucionin e Qershorit të vitit 1924, Curri e mbështeti; rënia e saj në dhjetor të atij viti, me kthimin e Zogut të përkrahur nga Beogradi dhe nga trupat e Wrangelit, e ktheu Currin sërish në malet e Tropojës — këtë herë të ndjekur nga vetë shteti shqiptar.

Dragobia, 29 mars 1925

Rrethimi i fundit e gjeti në një shpellë mbi Dragobi, në luginën e Valbonës, jo larg vendlindjes. Më 29 mars 1925 forcat zogiste mbyllën rrethimin dhe Bajram Curri ra i vrarë. Rrëfimet për mënyrën e saktë të vdekjes ndryshojnë — disa thonë se ra në shkëmbimin e zjarrit, të tjera se zgjodhi vdekjen para dorëzimit — dhe këto detaje duhen mbajtur me kujdesin që meriton kufiri mes historisë dhe legjendës. Ajo që nuk ndryshon është vija e jetës së tij: gjashtëdhjetë e tre vjet qëndresë, nga kryengritja e Haxhi Zekës deri te shpella e fundit, në emër të një kufiri që ai kurrë nuk e pranoi si të drejtë. Qyteti që sot mban emrin e tij, në zemër të Malësisë së Gjakovës, është kujtesa e gjallë e asaj që ai mbrojti: se çështja e Kosovës nuk u mbyll me vdekjen e tij.