Masakra e Rezallës

Më 5 prill 1999, në Rezallë, rreth shtatë kilometra në jug të Skënderajt, forca të ushtrisë jugosllave dhe të policisë serbe i nxorën banorët dhe të zhvendosurit nga shtëpitë, i mbajtën gjithë ditën në një oborr, ndanë burrat dhe në mbrëmje i pushkatuan pranë varrezave të fshatit. Fondi për të Drejtën Humanitare (FDH) ka dokumentuar të paktën 41 të vrarë atë ditë, 39 prej tyre në një ekzekutim të vetëm; komuna dhe institucionet e Kosovës përkujtojnë 98. Trupat u zhvarrosën dhe u fshehën në Serbi, ku shumica u gjetën pesëmbëdhjetë e njëzet e një vjet më vonë, në gurore të Rudnicës dhe në minierën e Kizhevakut pranë Rashkës.

Pse ka rëndësi

• Dy të mbijetuar, të mbuluar nga trupat e të tjerëve, rrëzuan me dëshminë e tyre rrëfimin e zjarrit të kryqëzuar që, sipas Human Rights Watch, forcat serbe duket se u përpoqën ta sajonin po atë ditë.
• Rezalla e tregon zinxhirin e fshehjes nga brenda: skuadra e vetë brigadës ushtarake njoftoi më 13 prill për 30–40 trupa pranë varrezave, gjyqtari hetues urdhëroi që sipër t'u hidhej më shumë dhé, dhe eshtrat dolën më vonë në dy vendvarrime brenda Serbisë.
• Vrasja nuk u ngarkua në aktakuzat e Tribunalit të Hagës për Kosovën, dhe sipas BIRN-it, deri më 2021 asnjë gjykatë serbe nuk kishte dënuar njeri për fshehjen e trupave në varrezat masive të Serbisë.

Fshati në jug të Skënderajt

Rezalla shtrihet në pjesën jugore të komunës së Skënderajt, afër maleve të Drenicës. Zona mes Skënderajt e Gllogovcit, në perëndim të rrugës që i lidh, kishte qenë skenë luftimesh të ashpra më 1998: OSBE-ja shënon se shumë fshatra, mes tyre Marina, Rezalla, Makërmali e Likoci, ishin shkatërruar dhe në to jetonin pak civilë. Marina, me fushën e saj ajrore, raportohej se shërbente si bazë e ushtrisë jugosllave, dhe sipas dëshmive që mblodhi OSBE-ja, fshatrat ku qëndronte ushtria përdoreshin si vende ndalimi për burra të mbledhur në Skënderaj e Gllogovc, të detyruar të hapnin llogore e bunkerë.

Pas nisjes së bombardimeve të NATO-s, Drenica u bë objektiv i një ofensive të përbashkët të ushtrisë e të policisë kundër UÇK-së dhe bazës së saj mbështetëse. Aktgjykimi i Tribunalit të Hagës në çështjen Milutinović e të tjerë citon një urdhër të Komandës së Përbashkët të 24 marsit 1999, që i caktonte Brigadës së 125-të të Motorizuar të mbështeste policinë në boshtin Klinë e Epërme–Llaushë–Turiçec–Krushec–Rezallë (vëll. 1, par. 1125; vëll. 2, par. 596). Brigada e 37-të e Motorizuar, me bazë në Rashkë dhe rreth 4.500 ushtarë, kishte nisur të vinte në Drenicë që në fillim të marsit; urdhri i saj i marshimit, i 1 prillit, i caktonte kontrollin e zonës që përfshinte Likocin e Rezallën. Më 28 mars Drenica kishte përjetuar masakrën e Izbicës.

Oborri i Dergutit, 5 prill

Më 3 prill, sipas dëshmisë që Besim Deliu i dha BIRN-it, një snajperist i policisë serbe që e kishte rrethuar fshatin vrau dy nipërit e tij, gjashtëvjeçarin Bleart dhe dymbëdhjetëvjeçarin Lulver. Më 5 prill, rreth orës 9, forca serbe me tanke e automjete të blinduara hynë në Rezallë nga drejtimi i Marinës e i Likocit. Pjesëtarë të këtyre forcave, me uniforma kamuflazhi e me shirita të bardhë në krah, i nxorën banorët e të zhvendosurit nga shtëpitë dhe u vunë zjarrin shtëpive; një plak u vra me plumb në kokë para familjes, sapo doli nga dera. Disa qindra njerëz u mblodhën te shkolla dhe pastaj u futën në oborrin e shtëpisë së Hashim Dergutit. Aty i kontrolluan, u morën paratë e stolitë dhe i rrahën burrat me qytat e pushkëve para grave e fëmijëve. Sipas njërit prej të mbijetuarve, burrat nga katërmbëdhjetë deri në pesëdhjetë vjeç u ndanë dhe u lidhën me duar prapa; tjetri kujtonte mes tyre pleq e të verbër. Sipas Human Rights Watch, u ndaluan 83 burra që ndodheshin në fshat, disa prej tyre nga Marina, ndërsa shumica e burrave të Rezallës ishin në kodra.

Gjatë ditës një grup forcash shtinte drejt fshatit, ndërsa të tjerët u thoshin të ndaluarve se po qëllonte UÇK-ja; Human Rights Watch mendon se ky mund të ketë qenë një pretekst, që vrasja të paraqitej si zjarr i kryqëzuar. Rreth orës 17 policët që i ruanin u larguan drejt Likocit, dhe në oborr hyri një grup më i madh, që një i mbijetuar e përshkroi si ushtarë të rinj të ardhur me kamionë. Gratë e fëmijët u nisën jashtë fshatit. Burrat u rreshtuan dy nga dy dhe u çuan rreth pesëdhjetë metra larg, pranë varrezave, me fytyrë nga pushkët, ndërsa traktorët u vërtiteshin përreth me motorët ndezur. Një mitraloz i vendosur në katin e parë të shtëpisë së Dergutit hapi zjarr i pari, pastaj qëlluan me automatikë ata që qëndronin përballë. Pas rreth dhjetë minutash, sipas FDH-së, vrasësit kaluan mes trupave dhe u dhanë breshëri të tjera atyre që ende jetonin. Tridhjetë e nëntë civilë u vranë aty, mes tyre tre djem; të paktën dy të tjerë u vranë në pyllin afër.

Dy të mbijetuarit

Human Rights Watch takoi në tetor 1999 dy të mbijetuar, një djalë gjashtëmbëdhjetëvjeçar të plagosur me tri plumba dhe një burrë gjashtëdhjetëvjeçar, të cilët u shtrinë si të vdekur deri pas largimit të forcave; Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) emëron si të mbijetuar Misin Deliun dhe Ismet Rukollin. Fillimisht kishin qenë katër: Pajazit Kelmendi, 68 vjeç, vdiq nga plagët katër ditë më vonë, dhe Sadri Gashi, 50 vjeç, sipas njërit prej të mbijetuarve, u kap dhjetë ditë pas masakrës bashkë me vëllanë dhe u vra. Human Rights Watch shkruan se mbijetesa e dy dëshmitarëve nuk lë asnjë dyshim për shkakun e vdekjes së burrave të Rezallës.

Trupat që u zhdukën

Më 6 prill ushtarët u kthyen dhe i mbuluan trupat me dhé. Më 13 prill komandanti i skuadrës së Brigadës së 37-të për pastrimin e fushëbetejës njoftoi policinë serbe në Mitrovicë se pranë varrezave të Rezallës kishte 30 deri në 40 trupa, të mbuluar me dhé e rrënoja nga pjesëtarë të ushtrisë. Gjyqtari hetues i Mitrovicës doli në vend dhe konstatoi nën dhé gjurmë trupash, por refuzoi të urdhëronte zhvarrimin: urdhëroi që sipër t'u hidhej një shtresë tjetër dheu rreth 80 centimetra dhe ua la hetimin organeve ushtarake. Sipas një dëshmitari, rreth një javë pas vrasjes ushtarët i nxorën trupat, i ngarkuan në kamion dhe u nisën drejt Mitrovicës. Human Rights Watch raportonte më 2001, sipas informatave të UÇK-së, se varret ishin hapur me buldozerë në fund të majit dhe se gazetarët gjetën aty në qershor mbetje lopësh; hetuesit e Hagës nuk gjetën asnjë trup.

Familjet pritën pesëmbëdhjetë vjet. Më 13 dhjetor 2013, në një gurore në Rudnicë pranë Rashkës, rreth 80 kilometra larg Rezallës, u gjetën mbetjet e para mortore; deri në gusht 2014 aty u zhvarrosën 52 trupa. Sipas Zyrës për Personat e Zhdukur të Kosovës, të cituar nga FDH-ja, 27 prej tyre ishin të vrarë të Rezallës; IKKL-ja numëron 29 nga 54 të zhvarrosur. Dy viktima të tjera ishin gjetur pas luftës në varrezat e familjes Derguti në fshat. Në nëntor 2020, pas imazheve ajrore dhe me pjesëmarrjen e ekspertëve të EULEX-it, u zbulua një varr tjetër në minierën sipërfaqësore të Kizhevakut, po pranë Rashkës. Më 30 shtator 2021 eshtrat e shtatë viktimave të reja të Rezallës u dorëzuan në Merdar, ndërsa ADN-ja lidhi edhe dy mbetje të tjera me trupa të gjetur më parë në Rudnicë. Sipas BIRN-it, Kizhevaku ishte vendvarrimi masiv i pestë i këtij lloji që zbulohej në Serbi pas luftës; më i madhi prej tyre është ai i Batajnicës pranë Beogradit.

Sa ishin

Numri i të vrarëve ndryshon sipas burimit dhe sipas asaj që numërohet. OSBE-ja, më 1999, kishte vetëm dëshmi jo të drejtpërdrejta për vrasjet; njëra prej tyre fliste për 85 të vrarë, nga një dëshmitar që OSBE-ja e vinte në dyshim. FDH-ja, në dosjen «Rudnica» të janarit 2015, vërtetoi të paktën 41 civilë të vrarë më 5 prill dhe dha emrat e 27 të gjeturve në Rudnicë e të dhjetë që ende kërkoheshin. Në këto lista më i riu, Burim Zabeli, kishte lindur më 1987, dhe më i moshuari, Shefqet Zabeli, më 1912; shumica vinin nga familjet Rukolli, Zabeli, Deliu e Hoti. IKKL-ja numëron 94 të vrarë gjatë luftës në Rezallë e rrethinë, 80 banorë dhe 14 të ardhur nga fshatrat fqinje, nëntë gra e 85 burra, më i riu rreth gjashtë vjeç, nga të cilët tre ishin ende të zhdukur më 2025. Komuna e Skënderajt, institucionet e shtetit dhe BIRN-i (2021) flasin për 98 të vrarë. Shifrat matin gjëra të ndryshme: FDH-ja vrasjet e dokumentuara të 5 prillit, IKKL-ja të gjithë të vrarët e luftës në fshat e rrethinë.

Përgjegjësia

FDH-ja, mbështetur në urdhra e raporte të ushtrisë jugosllave të paraqitura si prova në Hagë, arriti në përfundimin se krimi u krye gjatë një operacioni ushtarako-policor nën komandën e Brigadës së 37-të të Motorizuar, me pjesëmarrjen e një njësie ende të paidentifikuar të policisë, ka gjasë nga njësitë e posaçme PJP. Një kompani e Batalionit të 2-të të brigadës, bashkë me policinë dhe me mbështetjen e artilerisë, kishte për detyrë të bllokonte, të kontrollonte e të shkatërronte UÇK-në pikërisht në mëhallën e Delijajve, prej nga të ndaluarit u çuan në oborr e u vranë. Brigadën e komandonte Ljubisha Dikoviq, i cili më 2015, kur u botua dosja, ishte shef i Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë së Serbisë; FDH-ja identifikoi shumë persona, në shumicë ish-pjesëtarë të brigadës, përfshirë komandantin e saj, që të paktën dinin ose kishin arsye të dinin për krimet, si dhe të tjerë që urdhëruan e kryen zhvendosjen e trupave, dhe kërkoi një hetim të pavarur për të gjetur përgjegjësit. Ministria serbe e Mbrojtjes refuzoi t'i jepte FDH-së raportet luftarake të brigadës për 5 dhe 6 prill.

Në Tribunalin e Hagës, Rezalla nuk u ngarkua si vend krimi në aktakuzat kundër Sllobodan Millosheviçit, kundër Milutinović e të tjerëve apo kundër Vlastimir Đorđević; në aktgjykimin Milutinović emri i saj del vetëm si pikë në boshtet e sulmit dhe në një urdhër të 13 prillit për zbulim në drejtimin Likoc–Rezallë (vëll. 2, par. 639).

Kujtesa

Mbi kodrën në hyrje të lagjes, ku sipas banorëve u ekzekutuan burrat, sot ngrihet përmendorja e viktimave. Për më shumë se dy dekada disa familje ruajtën aty varre bosh, duke pritur eshtrat që do t'i mbushnin; Besim Deliu, që pastronte varrin e zbrazët të të atit, Xhelilit, i tha BIRN-it më 2021 se familja priste jo një skelet të plotë, por një a dy eshtra. Çdo 5 prill komuna e Skënderajt mban aty tubimin përkujtimor. Fshehja e trupave nuk ishte pasojë e luftës, por vazhdim i saj: shteti që vrau te varrezat e fshatit u kujdes që të vrarët të mos kishin as varr. Që shumica e tyre u kthyen në shtëpi, e bënë të mundur dëshmitarët, hetuesit që nuk u dorëzuan dhe imazhet ajrore që gjetën atë që shteti kishte groposur përtej kufirit.