Kelmendi

Kelmendi është fisi dhe krahina e skajit verior të Shqipërisë: lugina e sipërme e Cemit nën Bjeshkët e Namuna, me Selcën, Vuklin, Nikçin, Tamarën, Lëpushën dhe Vermoshin. Në shekullin XVII emri i tij ishte aq i njohur jashtë maleve, sa vargu malor në perëndim të Pejës quhej thjesht malet e Kelmendit. Është historia e një bashkësie barinjsh katolikë që e luftoi Portën, u dëbua dhe u kthye, dhe që në shekullin XX u nda nga kufiri e u ndëshkua nga pushteti i ri.

Pse ka rëndësi

• Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Kelmendin për herë të parë si bashkësi, me 152 shtëpi; më 1614 venedikasi Mariano Bolizza numëroi 178 shtëpi dhe 650 burra nën armë.
• Në shkurt 1638 pashai i Bosnjës e dërgoi në luginë ushtrinë e vet prej 15.000 vetash, sipas peshkopit Frang Bardhi, dhe ajo doli e thyer; më 1702 pashai i Pejës shpërnguli me dhunë 251 shtëpi kelmendase, 1.987 veta, në Peshter.
• Kufiri i 1913-s i la jashtë katundet kelmendase rreth Gucisë dhe e la Vermoshin pezull deri më 1926; në janar 1945 Kelmendi iu kundërvu me armë pushtetit komunist, dhe Prekë Cali u pushkatua më 25 mars.

Lugina e Cemit dhe katër bajrakët

Bërthama e Kelmendit është lugina e sipërme e Cemit, në pjesën më veriore dhe më të veçuar të Shqipërisë. Robert Elsie e kufizon me Grudën e Triepshin në perëndim, me Hotin në jugperëndim, me Bogën në jug e me Shalën në lindje. Edith Durham e pa si tri lugina pothuajse paralele: Selca në luginën e Cemit të Selcës, Vukli e Nikçi në atë të Cemit të Vuklit, Boga në krye të Përroit të Thatë.

Fisi ishte ndarë në tre bajrakë, Selcë, Vukël e Nikç, dhe rreth vitit 1897 u bë me katër, kur iu bashkua Boga, një bashkësi më vete që i kishte kërkuar mbrojtje. Durham gjeti në Nikç dhjetë familje myslimane nga 94; pjesa tjetër e fisit ishte katolike. Regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 gjeti 779 shtëpi me 4.679 banorë. Toka e bukës nuk mjaftonte: çdo vjeshtë barinjtë e Selcës zbritnin me kopetë drejt fushave të Lezhës, ku fisi kishte tokë, dhe në verë ktheheshin në bjeshkë.

Kelmendi i parë: gojëdhëna dhe defteri

Emri zakonisht lidhet me emrin latin Clemens dhe me Shën Klementin, por Elsie mendon se emërtimi i fisit është më i vjetër se lidhja me shenjtin. Gojëdhënat flasin për një paraardhës të quajtur Kelmend ose Klement, që sipas vlerësimit të baron Nopçës jetoi rreth viteve 1470–1480. Sipas konsullit francez Hyacinthe Hecquard, ai ishte një prift i arratisur që shërbeu si bari në Triepsh, u dashurua me Bubçen, të bijën e të zotit të shtëpisë, dhe u përzu bashkë me të drejt Bestanës mbi Cem; sipas versionit që dëgjoi Johann Georg von Hahn më 1850, prej shtatë djemve të tij dolën Selca, Vukli, Nikçi, Vuthajt e Martinajt. Kryeipeshkvi Pjetër Bogdani shënoi më 1685 një version tjetër, sipas të cilit Kelmendi i parë ishte bir i një ati serb dhe i një nëne shqiptare nga Kuçi; Malcolm shton se emrat që regjistroi defteri osman i 1497-s tregojnë një popullsi shqipfolëse e katolike, e tillë siç mbeti Kelmendi për më shumë se pesë shekuj.

Gojëdhëna nuk është dokument; Noel Malcolm tregon se ajo u përshtat edhe për t'i dhënë Bogës një vend mes bijve të Kelmendit. Dokumenti i parë është defteri osman i vitit 1497, që regjistron një nahije Kelmenta me pesë katunde barinjsh, një në Selcë e katër në Shpajë, gjithsej 152 shtëpi. Gjashtë kryefamiljarë aty quhen bir i Kelmendit, tre në Selcë, në katundin Ligen, dy në Muriq e një në Gjonoviq të Shpajës: ndoshta, sugjeron Malcolm, vëllezërit që ia dhanë emrin bashkësisë. Duke kombinuar dy gjenealogji të ruajtura, ai e vendos Kelmendin e parë në vitet 1470. Po ai regjistër i jepte Kelmendit statusin e derbendxhiut: fisi paguante një shumë të prerë dhe përjashtohej nga taksat e jashtëzakonshme, me kusht që të ruante rrugët nga Shkodra drejt Gjakovës dhe nga Meduni për në Plavë. Për Malcolm-in ky ishte ndoshta faktori vendimtar i historisë së fisit: i krishterë, Kelmendi fitoi të drejtën e armës dhe dorën mbi rrugët e maleve.

Pashai i Bosnjës në Kelmend

Një defter i fundit të shekullit XVI, që e sjell Selami Pulaha, numëron në katundet e Kelmendit vetëm 70 shtëpi; Malcolm mendon se regjistruesit osmanë hynë në luginë në një nga ato kohë të shkurtra kur ushtria e kishte rimarrë, ndërsa shumë kelmendas ishin tërhequr më thellë në male. Më 1565 dhe sërish në vitet 1590 kelmendasit ishin në kryengritje bashkë me Kuçin e Piperin, dhe nga mesi i viteve 1580 kishin pushuar së paguari taksat. Bolizza shkruante më 1614 se malësorët ishin betuar në kuvend të mos i paguanin më haraçin sulltanit, dhe i përshkruante kelmendasit si luftëtarë të palodhur e të pangopur për plaçkë, që sulmonin karvanët deri në Plovdiv. Ndër prijësit e tyre të gjysmës së parë të shekullit XVII, shënon Elsie, ishte njëfarë Vuk Doda.

Fushata më e njohur erdhi në shkurt 1638. Frang Bardhi, peshkop i Sapës, i raportoi Romës se pashai i Bosnjës, Vuço pasha, u nis me 15.000 veta, të cilëve sanxhakbejlerët e Shkodrës e të Dukagjinit u shtuan rreth një mijë shqiptarë. Kelmendasit i fshehën gratë e bagëtinë nëpër shpella dhe ia zunë me gurë e trungje ushtrisë rrugën nga kishte hyrë, njërën nga dy rrugët e vetme që hynin në Kelmend; ra borë e madhe, ushtria mbeti e mbyllur pa ushqim, dhe kur u përpoq të çante, sipas Bardhit, humbi dy mijë veta në sulmin e parë. Pashai u kthye në Shkodër e prej andej në Bosnjë. Vetë Bardhi e numëronte Kelmendin rreth 250 shtëpi e 2.900 shpirt.

Ky rrëfim lexohet me kujdes. Elsie e quan tekstin e Bardhit disi të zbukuruar dhe kujton se ekspeditën e kishin kërkuar tregtarët e krishterë që kelmendasit i plaçkitnin vit pas viti, dhe se shumica e ushtarëve të pashait ishin vetë të krishterë; Malcolm shton se po atë vit banorët e Pazarit të Ri e të Kosovës veriore i dërguan sulltanit një lutje që t'i mbronte nga sulmet e kelmendasve. Qëllimi i këtyre kryengritjeve, shkruan Elsie, nuk ishte çlirimi kombëtar, siç ka dashur t'i paraqesë një pjesë e historiografisë shqiptare, por mosndërhyrja në punët e fisit dhe mospagimi i haraçit. Me këtë fushatë lidhet edhe gojëdhëna e Norës së Kelmendit, që Elsie e regjistron në disa variante: pashai i Bosnjës e pa vajzën e bukur dhe e kërkoi si kusht për t'u tërhequr; Nora iu dorëzua dhe e vrau me thikë. Është legjendë, jo kronikë: raporti bashkëkohor i Bardhit e sjell pashain të gjallë në Bosnjë.

Peshteri, Sremi dhe Rugova

Më 1700 pashai i Pejës, Hudaverdi Mahmutbegolli, vendosi t'u jepte fund sulmeve kelmendase: me ndihmën e fiseve të tjera e mbylli luginën nga tri anë, iu afrua nga Gucia me ushtrinë e vet dhe e lodhi fisin me uri. Deri më 1702 shumica e kelmendasve u shpërngulën me dhunë në rrafshnaltën e Peshterit, në sanxhakun e Pazarit të Ri: 251 shtëpi, 1.987 veta. Vetëm selcianët u lanë në shtëpitë e tyre, sepse kreu i tyre kishte kaluar në islam dhe premtoi ta kthente edhe popullin. Më 1707 më shumë se gjysma e të dëbuarve çanë me armë rrugën e kthimit, dhe më 1711 një çetë e madhe zbriti në Peshter për të marrë të tjerë. Jo të gjithë u kthyen: më 1719 kryeipeshkvi i Shkupit gjeti në Peshter mbi 2.000 kelmendas katolikë dhe i dha krezmimin 800 vetave.

Më 1737 kelmendasit e maleve dhe ata të Peshterit u ngritën në krah të austriakëve. Kur Austria u tërhoq, ata e ndoqën drejt veriut me humbje të rënda, dhe rreth 1.600 veta u vendosën përfundimisht në Srem, sidomos në Nikinc e në Hërtkoc, si roja kufiri. Shqipja u ruajt atje deri në shekullin XX: më 1921 e flisnin ende pesë veta në Hërtkoc dhe katër në Nikinc. Kelmendi mbeti fis i fortë, por nuk e rifitoi më fuqinë e shekullit XVII. Degët e tij kishin zënë rrënjë gjetiu: Elsie i quan kelmendasit paraardhësit e malësorëve të Rugovës mbi Pejë.

Nga vija Korti te Vermoshi: kufijtë e 1878–1926

Pasi shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit mbrojtën me armë Plavën e Gucinë, që Kongresi i Berlinit ia kishte dhënë Malit të Zi, ambasadori italian Corti propozoi që t'i jepeshin në vend të tyre Hoti, Gruda dhe një pjesë e Kelmendit, dhe ambasadorët e Fuqive e miratuan vijën e tij më 18 prill 1880. Në Shtabin Ushtarak që Shkodra ngriti për t'i mbrojtur bënin pjesë dy krerë kelmendas, Nikë Gila dhe Nikë Leka, ky i fundit prijës i vullnetarëve të Kelmendit në betejën e Rrzhanicës. Më 15 qershor 1880 Fuqitë hoqën dorë dhe zgjodhën në vend të tyre Ulqinin.

Në kryengritjen e vitit 1911, që në Hot e udhëhoqi Dedë Gjo Luli, Kelmendi luftoi krah për krah me Hotin e Grudën. Një kolonë osmane e nisur nga Gucia u thye pranë Selcës; në maj reparti i Et'hem pashës, rreth 5.000 veta, u hodh kundër Kelmendit, dhe kur ushtrisë osmane i erdhën përforcime e kryengritësve u mbaruan municionet e ushqimet, ata u përqendruan përgjatë Cemit, në majat e Selcës. Tre nga njëzet e dy nënshkruesit e Memorandumit të Greçës, më 23 qershor, ishin kelmendas, dhe marrëveshja e Podgoricës e gushtit premtoi një ose dy shkolla fillore në secilën nga shtatë nahijet malore, Kelmendin përfshirë.

Në vjeshtën e vitit 1912, sipas raporteve diplomatike të kohës që sjell Gjovalin Gjeloshi te Gazeta Dielli, krerë të Grudës, Hotit, Kastratit e Shkrelit dhanë në Cetinë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi; kreu i Kelmendit, Uc Turku, mungonte. Kur në shkurt 1913 Sokol Baci mori urdhër të mblidhte katër mijë malësorë për sulmin mbi Shkodrën, me premtimin e mbretit Nikolla për tri ditë plaçkë në qytet, shkruan Durham, nga i gjithë fisi i madh i Kelmendit nuk erdhi asnjë burrë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër i la megjithatë Malit të Zi, krahas Plavës e Gucisë, një pjesë të madhe të tokës kelmendase, mes saj Vuthajt e Martinajt, katundet pranë Gucisë që gojëdhëna i lidh me bijtë e Kelmendit, dhe e la Vermoshin pezull. Në Guci, shkruan Durham, Mali i Zi nisi menjëherë një politikë shfarosjeje: një nga censorët e shtypit i tregoi asaj se myslimanët rriheshin me litarë me nyje dhe kërcënoheshin me vdekje që të pagëzoheshin. Mali i Zi mbylli në qershor 1914 rrugën e Rapshës për ta detyruar fisin të pranonte aneksimin; para komisioneve të kufirit e mbrojtën Vermoshin vetë krerët e fisit, Uc Turku dhe Prekë Cali, dhe akti përfundimtar i kufirit u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926: Vermoshi mbeti në Shqipëri.

1945: kryengritja dhe ndëshkimi

Prekë Cali, që Elsie e quan krenarinë e Kelmendit, kishte lindur më 1878 sipas tij dhe sipas biografisë që botoi Gazeta Dielli (gjetiu qarkullon edhe viti 1872). Nip i vojvodës së Selcës Uc Turku, ai kishte luftuar kundër osmanëve më 1911 dhe kundër zgjerimit malazez; iu kundërvu Ahmet Zogut, që e internoi në Gjirokastër, dhe u fal më 1927. Në janar 1945 Kelmendi u ngrit me armë kundër pushtetit të ri komunist. Raporti i komisarit politik të Divizionit II, Mihal Prifti, më 21 shkurt 1945, i botuar nga Kujto.al, e nis operacionin më 14 janar, kur njerëzit e Calit hapën zjarr mbi Batalionin I të Brigadës I në Brojë e te Ura e Tamarës, dhe e mbyll më 16 shkurt. Vetë raporti pranon se luftoi pothuajse i gjithë populli i krahinës.

Bilanci është i palës që fitoi: 39 të vrarë e 48 të plagosur nga forcat e regjimit; 44 të vrarë e 21 të plagosur në anën tjetër, nga të cilët 18 të ekzekutuar gjatë operacionit nga vetë forcat. Sipas vetë raportit, të pushkatuarit mund të arrinin në pesëdhjetë. U dogjën 34 shtëpi, 19 familje u internuan dhe 12 veta u arrestuan. Urdhri i ditës i Mehmet Shehut, komandant i operacionit, më 19 shkurt, përshkruan rrethimin gjashtëditor të shpellës ku qëndronte Cali me katërmbëdhjetë të tjerë. Elsie shënon se ata u gjykuan në Shkodër dhe u pushkatuan në Zallin e Kirit më 25 mars 1945; në qershor 2001 në Shkodër iu ngrit Calit një statujë.

Kelmendi sot

Kelmendi është sot njësi administrative e Bashkisë Malësi e Madhe. Tamara, buzë Cemit, është rreth 46 kilometra larg Koplikut, Vermoshi rreth 85; Boga, bajraku i katërt i dikurshëm, bie sot në njësinë e Shkrelit. Regjistrimi i INSTAT-it i vitit 2023 numëroi në gjithë bashkinë 21.684 banorë. Kalendari i bjeshkës nuk është shuar: Zoja e Kelmendit kremtohet më 24 maj, dhe në gusht 2026 Gazeta Dielli përshkroi festën e Shna Pretes në Qafën e Predelecit, ku grupe nga Plava e Gucia këndonin bashkë me kelmendasit. Siç vëren Malcolm, identiteti i Kelmendit u përkufizua në radhë të parë nga gjaku, jo nga feja; dhe në festat e bjeshkës ajo lidhje e kapërcen ende vijën e 1913-s, deri në Plavë e në Guci.