Besarta Jashari: e mbijetuara e Prekazit
E mbijetuara e Prekazit — zëri njëmbëdhjetëvjeçar që e ktheu masakrën në dëshmi që s'mund të mohohej.
Kur ranë armët në Prekaz, mbeti një zë. Njëmbëdhjetë vjeçe, e fshehur prapa një kutie buke në shtëpinë e gjyshit, Besarta Jashari ishte e vetmja që doli e gjallë nga vatra ku ra familja e tërë. Ajo që forcat serbe deshën ta mbyllnin si heshtje, doli prej saj si dëshmi — rrëfimi i një fëmije që, i mbartur nga një gazetare e huaj nëpër botë, u bë regjistri që Beogradi nuk mundi më ta mohonte. Bija e Hamëz Jasharit nuk është nyja e viktimës; është nyja ku kujtesa mbijeton zjarrin.
Pse ka rëndësi
- Besarta Jashari është bija e Hamëz Jasharit dhe mbesa e Adem Jasharit; në agimin e 5 marsit 1998, kur forcat jugosllave rrethuan kompleksin e familjes në Prekaz, ajo ishte njëmbëdhjetë vjeçe.
- Kur heshtën armët më 7 mars, ajo doli e vetmja e gjallë nga shtëpia e gjyshit Shaban Jashari, e fshehur prapa një kutie buke.
- Pak ditë më pas gazetarja Marie Colvin e The Sunday Times regjistroi rrëfimin e saj — dëshmia e parë ndërkombëtare nga brenda Prekazit, që bashkë me dokumentimin e Human Rights Watch e rrëzoi versionin e Beogradit për një operacion kundër terroristëve.
Kush është
Besarta Jashari është bija e Hamëz Jasharit, mbesa e Adem Jasharit dhe e mbesa e mësuesit Shaban Jashari — tri brezni të një shtëpie që, në agimin e 5 marsit 1998, u rrethua nga forcat jugosllave në Prekaz të Drenicës. Atëherë ishte njëmbëdhjetë vjeçe. Tri ditë rresht, ndërsa burrat e familjes i bënin ballë tankeve dhe artilerisë, gratë dhe fëmijët u strehuan brenda mureve. Kur heshti gjithçka më 7 mars, nga shtëpia e Shaban Jasharit doli gjallë vetëm ajo.
Mënyra se si shpëtoi është bërë pjesë e kujtesës kombëtare: e fshehur prapa një kutie buke, e mbuluar nga pluhuri dhe heshtja, mbeti e pavënëre mes të rënëve. Nuk qe trimëri që e shpëtoi, as rastësi e thjeshtë — qe një fije e hollë mbi të cilën, pa e ditur, do të varej dëshmia e gjithë asaj që ndodhi brenda atyre mureve.
Dëshmia
Pak ditë pas masakrës, gazetarja amerikane Marie Colvin e The Sunday Times arriti të regjistronte rrëfimin e vajzës së mbijetuar. Botimi i atij rrëfimi — i një fëmije njëmbëdhjetëvjeçare që tregonte se si u shua familja e saj — e nxori Prekazin nga terri i propagandës. Beogradi e kishte quajtur operacion kundër “terroristëve”; zëri i Besartës, bashkë me dokumentimin e Human Rights Watch dhe regjistrin e Librit të Kujtesës, tregoi atë që ishte vërtet: rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari, burra, gra e fëmijë, të vrarë në vatrën e vet.
Vite më vonë, rrëfimi i saj do të mbartej edhe nga BBC në serinë Witness History, si kujtesa e fëmijës së vetme që mbeti gjallë brenda kompleksit. Kështu, dëshmia që nisi si pëshpërimë e një vajze të frikësuar u bë burim historik — pjesë e asaj kronike që, më pas, gjeti vend edhe në gjuhën e ligjit ndërkombëtar.
Kronologjia
- ~1987Lind në familjen Jashari, Prekaz i Epërm — bijë e Hamëzit, mbesë e Ademit.
- 5–7 Mars 1998Rrethimi i Prekazit; familja Jashari bie. Besarta, 11 vjeçe, mbijeton e fshehur në shtëpinë e gjyshit.
- Mars 1998Rrëfimi i saj regjistrohet nga Marie Colvin (The Sunday Times) — dëshmia e parë ndërkombëtare nga brenda Prekazit.
- më vonëRritet te të afërmit; bëhet zë i kujtesës në përvjetorët e Epopesë së UÇK-së.
- sotMban gjallë kujtesën e familjes në Kompleksin Përkujtimor “Adem Jashari” në Prekaz.
Nyja ku kujtesa mbijeton
Në rrjetin e qëndresës shqiptare, Besarta Jashari zë një vend që armët nuk e mbushin dot: vendin e dëshmitarit. Kodi i vjetër që e mban bashkë shoqërinë malësore — besa ndaj të vdekurve, detyrimi që emri dhe rrëfimi i të rënëve të mos humbasin — këtu kalon nëpër zërin e një fëmije. Çfarë forca serbe synuan ta fshinin si vatër rebele, mbeti e papshlyeshme pikërisht ngaqë një e mbijetuar e vetme mundi ta tregonte.
Kjo është arsyeja pse historia e saj nuk i përket vetëm familjes Jashari. Dëshmia e Prekazit — e mbartur fillimisht nga një gazetare, pastaj nga mediat, e më pas e mishëruar në aktakuzat e Tribunalit të Hagës kundër zyrtarëve serbë — është një hallkë e zinxhirit me të cilin populli i pambrojtur i ktheu pësimin e vet në regjistër që gjykatat e botës nuk mundën ta mohonin. Besarta është pika ku ai zinxhir nis: te zëri njerëzor që mbijetoi.
Dinjiteti i së gjallës
Besarta Jashari është e gjallë. Nuk është personazh i një epitafi, por njeri që e mban mbi vete peshën e të qenit dëshmi. Në çdo 5 mars, kur Kosova mblidhet në Prekaz, ajo qëndron mes të afërmve si kujtesë e gjallë e asaj që ndodhi — jo si trofe i dhembjes, por si zë që këmbëngul se historia duhet treguar siç ishte. Ky exhibit e nderon pikërisht atë: të drejtën e të mbijetuarit për të qenë rrëfimtar i historisë së vet, dhe jo lëndë e saj.
Burimet: Marie Colvin, The Sunday Times (mars 1998 — rrëfimi i parë ndërkombëtar i së mbijetuarës); BBC, Witness History (dëshmia e Besarta Jasharit); Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Libri i Kujtesës së Kosovës (Kosovo Memory Book, Fondi për të Drejtën Humanitare); aktakuzat e TPNJ-së (ICTY) kundër zyrtarëve serbë për ngjarjet e marsit 1998. Shënim: data e saktë e lindjes nuk është publike; mosha 11-vjeçare në mars 1998 është e dokumentuar — viti ~1987 është përafrim. Relacioni: bijë e Hamëz Jasharit, mbesë e Adem Jasharit.
Harta mendore
Tërhiqi nyjet, zmadho, dhe kliko për të lëvizur nëpër muze.