Valbona

Lugina e Valbonës zbret nga Lugu i Valit, nën bllokun e Jezercës, deri te Drini pranë Fierzës: pesëdhjetë kilometra lumë, që gjatë rrugës merr Lumin e Gashit e lumin e Tropojës. Për shekuj pjesa më e madhe e luginës së sipërme ishte toka e Krasniqes, një nga fiset e Malësisë së Gjakovës, por në fshatrat e saj jetuan krah për krah edhe shaljanë katolikë, vuthaj e kelmendas. Në një shpellë pranë Dragobisë mbaroi më 29 mars 1925 jeta e Bajram Currit. Sot Valbona është pjesë e një parku kombëtar — dhe një luginë që po mëson të jetojë nga turizmi, ndërsa njerëzit e saj ikin.

Pse ka rëndësi

• Lugina u shpall park kombëtar me vendimin nr. 102 të Këshillit të Ministrave, më 15 janar 1996, mbi 8.000 hektarë; më 26 janar 2022 u bashkua me Thethin dhe me Lumin e Gashit në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», 82.844,65 hektarë.
• Pjesa më e madhe e luginës së sipërme ishte toka e Krasniqes: Dragobia ishte selia e njërit prej dy bajrakëve të fisit, dhe regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 e numëroi Krasniqen me 864 shtëpi dhe 4.803 banorë.
• Më 29 mars 1925 Bajram Curri, i ndjekur nga forcat zogiste, u rrethua në një shpellë në Grykën e Matinës pranë Dragobisë — fundi i njeriut që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913.

Një lumë që humbet në zhavorr

Valbona lind te Lugu i Valit, në 2.589 metra lartësi, në gropën akullnajore mes Majës së Alisë dhe Paplukës, në jugperëndim të bllokut të Jezercës. Rrjedh fillimisht drejt lindjes, nëpër fshatrat Valbonë, Dragobi e Shoshan, pastaj kthehet në jug pranë qytetit të Bajram Currit dhe në jugperëndim, derisa derdhet në Drin pranë Fierzës. Plani i menaxhimit të parkut, i hartuar më 2014 për Ministrinë e Mjedisit, ia mat gjatësinë 50,6 kilometra dhe pellgun ujëmbledhës 657 kilometra katrorë, dhe e quan lumin më të gjatë e më të madh të zonës. Në të derdhen dy degë të rëndësishme: Lumi i Gashit dhe lumi i Tropojës.

Lugina ka edhe një tekë të vetën. Nga Rragami deri te fshati Valbonë, për rreth shtatë kilometra, lumi humbet nëpër shtratin e vet me zhavorr dhe rrjedh vetëm herë pas here, për t'u ushqyer më poshtë nga burimet karstike; burimi i Shoshanit, në krahun e majtë, renditet ndër më të rëndësishmit e gjithë pellgut, me prurje tre deri pesë metra kub në sekondë. Lugina përkulet si një gjysmëhark me anën e brendshme nga jugperëndimi. Parku i saj shtrihej në veriperëndim përgjatë kufirit me Malin e Zi dhe kufizohej në perëndim me parkun e Thethit, në lindje me rezervatin e Lumit të Gashit. Prej Valbonës një shteg këmbësorësh ngjitet në Qafën e Valbonës dhe zbret në Theth — rruga që i bashkon sot dy luginat e mëdha të Bjeshkëve të Nemuna.

Krasniqja: fisi i luginës

Emri i fisit shfaqet herët në relacionet kishtare. Françeskani Bonaventura di Palazzolo e shënoi më 1634 si Crastenigeia; dy vjet më vonë, më 1636, peshkopi i Sapës e i Sardës Frang Bardhi kaloi nëpër Krasniqe dhe shkroi se prej andej e kapërceu lumin e Valbonës për të vizituar Gashin, një fshat i madh me 97 shtëpi dhe 866 shpirtra të krishterë. Kartografi venedikas Coronelli e vendosi në hartën e vitit 1688 si Grastenichia.

Tradita e fisit i nxjerr të parët e Krasniqes nga Bosnja, përmes Malit të Zi, në Reç, në veri të Shkodrës; diku pas vitit 1600 ata hynë në brendësi, në Dushaj të Epërm, në lindje të Fierzës, morën tokat ku kishin qenë më parë gashjanët dhe i shtynë këta drejt lindjes. Si paraardhës mbahet Kolë Mekshi, prej të cilit rrjedh dega e Kolmekshajve, që sot banon në Shoshan, Kocanaj, Dragobi, Bradoshnicë, Degë, Murataj dhe në gjysmën e Margegajt. Vëllai i tij, Nikë Mekshi, mbahet si i pari i Nikajve — prandaj Nikaj e Krasniqe nuk martoheshin me njëri-tjetrin. Vetë Krasniqja, shënon Robert Elsie, ishte rreptësisht ekzogame deri rreth vitit 1945: brenda fisit nuk lidhej asnjë martesë.

Fisi kishte dy bajrakë: atë të Dragobisë, në luginën e Valbonës, dhe atë të Bujanit, mes Bajram Currit dhe Fierzës. Tregu i tij ishte Gjakova, ku krasniqasit zbrisnin përmes Qafës së Morinës, 568 metra, ose përmes Bytyçit nga Qafa e Prushit, 651 metra. Në Shoshan, një nga fshatrat e Kolmekshajve, lindi më 1832 Haxhi Zeka, që më 1899 do të organizonte dhe do të drejtonte Lidhjen e Pejës. Malësia ia ka ruajtur fisit portretin në një varg të vetëm: «Mënja e Gashit, syni i Krasniqes, inati i Berishës, trimnia e Kelmënit, dredhia e Shaljanit, gjarpnia e Thaçit». Krasniqja ishte fisi që rrinte zgjuar.

Katër fise, dy besime, një Kanun

Lugina e sipërme nuk ishte vetëm e Krasniqes. Plani i parkut i vitit 2014 shkruan se banorët e zonës së Valbonës rrjedhin nga katër fise të vjetra: Shala në Rragam, Vuthaj në Çerem, Kelmendi në Valbonë dhe Krasniqja në Dragobi. Rragami i Shalës është katolik, tri të tjerat myslimane, dhe secila ka ruajtur veshjet e ritet e veta — xhubletën te gratë katolike, shtjellakun te myslimanet — ndërsa burrat e të dy besimeve mbanin të njëjtat tirq e jelekë leshi dhe të njëjtën qeleshe të bardhë.

Edhe Krasniqja kishte qenë dikur katolike. Prifti kroat i Bosnjës Lovro Mihačević, që më 17 qershor 1907 udhëtoi përgjatë Valbonës drejt Nikajt, përshkroi ara të punuara mirë dhe kullat e bardha të bejlerëve e të agallarëve, të shpërndara si mjellma buzë ujit të gjelbër të lumit. Rrugës për te hani i Gegëhysenit gjeti një varrezë të vjetër nën lisa shekullorë dhe, përballë saj, rrënojat e një manastiri e të një kishe pa çati, me hyrjet të zëna me gurë. Mesha ishte thënë aty, shkruante ai, deri rreth tetëdhjetë vjet më parë, kur njerëzit e Krasniqes ishin ende katolikë; pas kalimit në islam kisha u mbyll dhe të vdekurit nuk u varrosën më përreth saj — por njerëzit vazhdonin ta quanin kishën dhe varrezën të tyren.

Mbi të dy besimet qëndronte i njëjti ligj. Plani i parkut e përshkruan Kanunin si kodin që rregullonte gjithçka në jetën e maleve — ekonominë e shtëpisë, mikpritjen, vëllazërinë, kufijtë, martesën e tokën — dhe që respektohet ende pjesërisht. Por i njëjti ligj ndante aq sa bashkonte. Kur Edith Durham ishte në Nikaj më 1908, Krasniqja dhe Nikaj ishin në gjak; natën zjarret e rojeve shkëlqenin mbi malet e Krasniqes, dhe fisi e kishte mbyllur territorin e vet për të krishterët, duke u prerë nikajve rrugën drejt Gjakovës. Një vit më parë, Mihačević i kishte gjetur njerëzit e Krasniqes të butë e të sjellshëm me udhëtarin: lugina e hapur dhe lugina e mbyllur ishin e njëjta luginë, sipas kohës dhe sipas gjakut.

Gjakova matanë kufirit dhe shpella e Dragobisë

Më 1913 Konferenca e Londrës e la Kosovën jashtë kufijve të Shqipërisë. Për Krasniqen kjo do të thoshte se tregu i saj kryesor, Gjakova, mbeti matanë kufirit, dhe se lugina që i kishte kthyer sytë nga Rrafshi i Dukagjinit u bë papritur skaj. Me këtë skaj ishte lidhur fort Bajram Curri. Sipas Robert Elsie, ai organizoi bashkë me Hasan Prishtinën dhe Isa Boletinin qëndresën kundër traktatit të Londrës, drejtoi në vjeshtën e vitit 1920 Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, dhe kur Ahmet Zogu mori pushtetin, me një çmim të vënë mbi kokën e tij, u strehua në territorin e Krasniqes.

Më 29 mars 1925 forcat zogiste e rrethuan në një shpellë në Grykën e Matinës, pranë Dragobisë. Sipas Elsie, pas një shkëmbimi zjarri ai e mori vetë jetën për të mos rënë i gjallë në duar të tyre — version që vetë Elsie, në një vepër tjetër, e jep me rezervë, si diçka që thuhet. Kolgecaj, vendbanimi kryesor i Krasniqes, mori më vonë emrin e tij.

Me vitin 1945 u mbyll edhe rendi i vjetër i luginës. Bajraktari i fundit i Dragobisë, Kadri Smajli, vdiq atë vit; ai i Bujanit, Sali Mani, dy vjet më vonë — dhe kulla e këtij të fundit, ku në ditët e fundit të vitit 1943 dhe në fillim të janarit 1944 u mbajt Kuvendi i Bujanit, ruhet sot si muze. Rreth të njëjtës kohë, shënon Elsie, u shua edhe zakoni i ekzogamisë së fisit.

Parku dhe beteja për ujin

Më 15 janar 1996, me vendimin nr. 102 të Këshillit të Ministrave, Lugina e Valbonës u shpall park kombëtar mbi 8.000 hektarë; me të njëjtin vendim Lumi i Gashit u shpall rezervat strikt natyror mbi 3.000 hektarë. Më 26 janar 2022, me vendimin nr. 59 të Këshillit të Ministrave, të tria zonat u bashkuan në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», 82.844,65 hektarë. Pyjet e lashta të ahut të Lumit të Gashit, degës së Valbonës, janë pjesë e pasurisë botërore të pyjeve të ahut që Komiteti i Trashëgimisë Botërore i UNESCO-s e zgjeroi më 7 korrik 2017 edhe në Shqipëri.

Statusi i parkut nuk e ndali tregun e energjisë. Sipas Rrjetit Ballkanik të Gazetarisë Investigative (BIRN), më 2007 u miratua leja për hidrocentralin e Dragobisë, dhe mes viteve 2009 e 2013 u lidhën tri kontrata koncesionare për gjashtë hidrocentrale mbi lumë. Kur në pranverën e vitit 2016 punimet ishin gati të nisnin, banorët dhe mjedisorët protestuan në Tiranë e në Tropojë. Në qershor 2016 disa banorë i thanë BIRN-it se në listën e nënshkruesve figuronin edhe njerëz të vdekur tri vjet më parë; akuzat për falsifikim ranë kur çështja u mbyll më 2018. Një grup banorësh dhe organizata Toka e çuan projektin në gjykatë. Në qershor 2021 Gjykata e Lartë e pezulloi kontratën koncesionare në pritje të vendimit përfundimtar, dhe më 3 nëntor 2021 zyra përmbarimore e bashkisë së Tropojës urdhëroi ndalimin e punimeve në dy hidrocentrale brenda dhjetë ditësh, nën kërcënimin e gjobave dhe të ndjekjes penale.

Valbona sot

Plani i vitit 2014 shkruante se numri i turistëve ishte rritur vitet e fundit, veçanërisht në Valbonë; banorët i presin vizitorët në shtëpitë e tyre, ndërsa bujqësia e blegtoria mbeten burimi kryesor i jetesës. Rruga nga Bajram Curri, rreth 27 kilometra, ishte atëherë e shtruar vetëm përgjysmë, dhe shtigjet mes fshatrave mbylleshin në dimër. Por i njëjti dokument e njihte edhe plagën: Alpet, me rreth 35.000 banorë në dhjetë komuna malore, po shpopulloheshin, sepse njerëzit iknin për punë drejt Shkodrës, Koplikut e Tiranës dhe ktheheshin verës.

Regjistrimi i INSTAT-it i vitit 2023 i jep bashkisë së Tropojës 14.189 banorë, dhe qarkut të Kukësit, ku ajo bën pjesë, një rënie prej 27,3 për qind të popullsisë mes 2011-s dhe 2023-s — e dyta më e thellë në vend pas Shkodrës. Valbona i mbijetoi bajrakut, kufirit dhe regjimit; sprova e saj e sotme është më e qetë dhe më e rëndë: të mbetet e banuar edhe kur turistët ikin.