Prishtina

Prishtina lindi pa mure: një vendbanim tregtarësh mbi udhën e argjendit, midis minierave të Novobërdës dhe të Trepçës, që perandori bizantin Joan VI Kantakuzeni e përshkroi më 1342 si vend i pafortifikuar. Shtatë shekuj më vonë ajo është kryeqyteti i Republikës së Kosovës dhe qyteti ku shqiptarët e Jugosllavisë fituan institutin, universitetin, akademinë dhe gjuhën e njësuar. Asnjë kështjellë nuk e mbrojti; e mbrojtën institucionet e saj dhe njerëzit që i mbajtën gjallë në shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Në Prishtinë u ngritën institucionet që u dhanë shqiptarëve të Kosovës dijen në gjuhën e vet: Instituti Albanologjik (1953, rithemeluar më 1967), Universiteti (1969–1970) dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve (1975–1978).
• Qyteti qe skena e kërkesave të mëdha politike të shqiptarëve në Jugosllavi — 1968, 1981, Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990 — dhe nga fundi i marsit 1999 mijëra banorë të tij shqiptarë u përzunë me trena drejt kufirit me Maqedoninë.
• Kushtetuta e Republikës së Kosovës (neni 13) e shpall Prishtinën kryeqytet; sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës më 2024, komuna ka 227.466 banorë, prej të cilëve 222.898 shqiptarë.

Ulpiana dhe fusha dardane

Pak kilometra jashtë qytetit të sotëm shtrihen gërmadhat e Ulpianës, qytetit romak që Trajani e ngriti në municipium, i tërhequr nga minierat e kodrave përreth. Mbi rrugën që nga Nishi zbriste deri në Lis, në Lezhën e sotme, qyteti me periferitë zinte në kulmin e tij rreth 120 hektarë dhe qe një nga nyjat e Dardanisë romake. Tërmeti i vitit 518 e rrafshoi. Justiniani e rindërtoi pak qindra metra më në lindje si Justiniana Secunda; deri më 618 edhe ky qytet ishte braktisur. Prishtina lindi rreth shtatë shekuj më vonë, por mbi tokën që kishte qenë zemra e Dardanisë.

Qyteti pa mure i tregtarëve të argjendit

Prishtina mesjetare nuk qe as kështjellë, as qendër minerare. Studiuesit e projektit «Prishtina në histori» e vendosin lindjen e saj në shekullin XIII — njëri në mesin e tij, tjetri në dekadat e fundit — nga marrëdhëniet tregtare mes minatorëve saksonë të Novobërdës, tregtarëve të Raguzës (Dubrovnikut) dhe popullsisë vendase: një stacion karvanesh mes Janjevës, Novobërdës dhe Zveçanit, ku karvanët ndërronin kuajt dhe merrnin lajmet e rrugës. Dokumenti më i vjetër që e përmend (Banjskë, 1315–1318) flet vetëm për rrugën e Prishtinës; më 1342 aty kishte rezidencën një sundues krahinor. Në shekullin XV kolonia raguzane u rrit nga 39 qytetarë më 1414 në 208 më 1437; argjendi i blerë në Prishtinë shitej në Venedik. Rreth dhjetë kilometra në veri të qytetit, në qershor të vitit 1389, u zhvillua Beteja e Kosovës — përplasje që u bë e njohur jo aq për peshën e saj të vërtetë, sa për mitin fetar e ideologjik që i thurën shekuj më vonë.

Prishtina osmane: Xhamia e Madhe dhe vdekja e Bogdanit

Osmanët e kishin nën kontroll qytetin të paktën që nga viti 1439, kur Isa Beu përmendet si zot i Prishtinës. Fushata e Mehmetit II në qershor 1455 e mbylli kapitullin: nënshtroi Novobërdën, Trepçën e minierat përreth dhe e futi Prishtinën, bashkë me to, në sanxhakun e Vushtrrisë. Mbishkrimi mbi portën e Xhamisë së Madhe, të ngritur me urdhër të Sulltan Mehmetit II, e daton ndërtimin në vitin 1460/61. Regjistri osman i vitit 1477 numëronte 351 shtëpi në nëntë lagje, jo më shumë se 1.700 banorë; në mesin e shekullit XVI kishte rreth 3.000 banorë, më shumë se gjysma e tyre të shënuar për herë të parë si myslimanë, dhe më 1660 Evlija Çelebiu numëroi 2.060 shtëpi dhe 300 dyqane.

Viti 1689 i dha qytetit një nga faqet më të pazakonta të historisë shqiptare. Gjatë luftës austro-osmane Prishtina u bë për pak muaj kryeqendra e Kosovës habsburgase. Kryepeshkopi Pjetër Bogdani kishte dalë në krye të shqiptarëve katolikë e myslimanë që iu bashkuan austriakëve; ai vdiq nga murtaja në Prishtinë më 6 dhjetor 1689 dhe u varros në oborrin e Xhamisë së Madhe, që austriakët e kishin kthyer në katedrale. Kur trupat osmane e tatare rimorën qytetin në fillim të janarit 1690, trupi i tij u zhvarros dhe, sipas nipit të tij, priftit Gjergj Bogdani, u hodh për qentë në mes të sheshit. Në shekujt pasues qyteti u qeveris për breza nga familja vendase Gjinolli — Maliq Pasha (rreth 1760–1824) dhe nipi i tij, Jashar Pasha (1788–1846), xhamia e të cilit, e ngritur më 1834/35, mban ende emrin e tij. Regjistri i viteve 1844–1855 numëronte 7.462 banorë: 65,66 për qind shqiptarë myslimanë, 22,42 për qind serbë ortodoksë, 11,63 për qind romë dhe 21 hebrenj.

Kryeqendër vilajeti dhe qytet kryengritjesh (1878–1912)

Pas vitit 1878 Prishtina u bë strehë: muhaxhirët e dëbuar nga sanxhaku i Nishit ngritën aty lagjen e tyre, xhamia e së cilës u ndërtua më 1893. Po në ato vite Prishtina u bë kryeqendra e Vilajetit të ri të Kosovës: Noel Malcolm e lidh këtë me krijimin e vilajetit më 1877, ndërsa studiuesit e «Prishtina në histori» citojnë një vendim zyrtar të 18 shkurtit 1879. Qyteti mori shtypshkronjën shtetërore dhe konakun qeveritar, që sipas këtyre të fundit përfundoi më 1885 dhe sot strehon Muzeun e Kosovës. Në janar 1881 forcat e Lidhjes së Prizrenit, të prira nga Sulejman Vokshi, morën nën administrim Shkupin dhe Prishtinën. Më 14 shtator 1888 kryeqendra e vilajetit kaloi në Shkup. Sami Frashëri, në fjalorin e tij të historisë e të gjeografisë «Kamus al-a'lam» (1889–1898), e përshkroi Prishtinën si kasaba me 10.638 banorë, trembëdhjetë xhami, rreth pesëqind dyqane e magazina dhe një sapun me aromë të këndshme.

Në pranverën dhe verën e 1912-s qyteti u bë qendra e kryengritjes së madhe. Hasan Prishtina — i lindur në Vushtrri më 1873, deputet i Prishtinës në parlamentin osman — rrëfen në kujtimet e tij se brenda pak ditësh mbi 12.000 kryengritës u mblodhën jashtë qytetit, se disa burra prishtinas e detyruan me pistoletë komandantin e garnizonit të urdhëronte mosrezistencën, dhe se me rënien e qytetit, kur kryengritësit kishin arritur 30.000, i gjithë vilajeti kaloi në duart e tyre. Shqiptarët e rrethit të Prishtinës, mes prijësve të të cilëve ishte Isa Boletini, i kishin mundur turqit në Llap e në Gollak. Nga kjo fitore dolën katërmbëdhjetë pikat e autonomisë, të paraqitura qeverisë osmane në gusht 1912. Dy muaj më vonë, pasditen e 22 tetorit 1912, çetat e Vojislav Tankosiqit i hapën rrugën Armatës së Tretë serbe në qytet. Publicisti Leo Freundlich, nga Vjena, shkroi më 1913 se shqiptarët i numëronin të vrarët e tyre në Prishtinë në 5.000, dhe e njëjta shifër për rrethinën e qytetit u botua në «The New York Times» më 31 dhjetor 1912.

Kryeqyteti socialist që rrëzoi çarshinë e vet

Pas Luftërave Ballkanike Prishtina mbeti nën sundimin serb e jugosllav, derisa në prill 1941 iu bashkëngjit Shqipërisë nën protektoratin italian. Kjo periudhë ka edhe një faqe të errët: në vitet 1930 në Prishtinë jetonin rreth katërqind hebrenj, dhe në maj 1944 divizioni SS «Skanderbeg» arrestoi rreth 280 hebrenj, që u dërguan në kampin e Bergen-Belsenit; më shumë se dyqind hebrenj të Kosovës humbën jetën në Holokaust. Njësia mbante emrin e heroit kombëtar, dhe kjo e bën atë kujtim detyrë edhe të shqiptarëve.

Më 1947 Prishtina u bë qendra politike dhe administrative e Kosovës. Në vitet 1950, nën moton «Rrënojmë të vjetrën për të ndërtuar të renë!», u rrënuan çarshia e mbuluar, konakët, hanet, hamamet, xhami dhe kisha katolike; mbi vendin e çarshisë u ngritën ndërtesat e Kuvendit të Komunës dhe të Kuvendit të Kosovës. Prishtina osmane, shkruajnë studiuesit e Trashëgimisë Kulturore pa Kufij, pothuajse u zhduk.

I njëjti qytet u bë megjithatë punishtja e dijes shqipe. Instituti Albanologjik u themelua më 1953 dhe pushteti e mbylli më 1955; pas tij u hapën Shkolla e Lartë Pedagogjike dhe, më pas, Fakulteti Filozofik e ai Juridiko-Ekonomik si degë të Universitetit të Beogradit, me mësim në serbokroatisht. Pas ndryshimit të klimës politike më 1966, Instituti Albanologjik u themelua sërish më 1967. Më 22–23 prill 1968 Prishtina priti Konsultën ku gjuha letrare e shtetit amë u njoh njëzëri si gjuhë letrare e shqiptarëve në Jugosllavi, dhe më 27 nëntor 1968 rrugët e saj u mbushën me demonstrues që thërrisnin «Duam Universitet!» e «Duam Republikë»; nxënësi shtatëmbëdhjetëvjeçar i Shkollës së Mesme Teknike, Murat Mehmeti, u vra. Universiteti erdhi: ligji për themelimin e tij u miratua më 18 nëntor 1969, dhe 15 shkurti 1970, dita e mbledhjes solemne, u shpall Dita e Universitetit. Më 1975 u themelua Shoqata e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, me Esad Mekulin kryetar të parë; me ligjin e 18 prillit 1978 ajo u bë Akademi.

Më 11 mars 1981 studentët e Universitetit të Prishtinës dolën në protestë. Kërkesa për kushte më të mira jetese u kthye brenda pak javësh në lëvizje popullore për Republikën e Kosovës, dhe autoritetet shpallën gjendjen e jashtëzakonshme. Raporti që pushteti krahinor i dërgoi atëherë Presidencës jugosllave numëronte nëntë të vrarë (tetë demonstrues dhe një polic) dhe 807 të arrestuar — shifër zyrtare e pushtetit të kohës, jo numërim i pavarur.

Shteti në shtëpi private (1988–1998)

Më 17 nëntor 1988 minatorët e Trepçës ecën rreth pesëdhjetë kilometra nga Mitrovica në Prishtinë për t'iu bashkuar mijëra njerëzve që protestonin kundër ndryshimeve kushtetuese — paralajmërimi i grevës së urisë të shkurtit 1989. Po atë pranverë autonomia e Kosovës u zhbë. Më 2 korrik 1990 deputetët shqiptarë të kuvendit të zbrazur nga pushteti shpallën Deklaratën Kushtetuese; më 5 korrik kuvendi u shpërnda. Në gusht 1990 parlamenti serb ia hoqi Kosovës pavarësinë e sistemit arsimor, dhe deri në tetor 1991 të gjithë mësuesit shqiptarë ishin pushuar; në universitetin e Prishtinës kishin mbetur vetëm pesëmbëdhjetë profesorë shqiptarë, të gjithë me mësim në serbisht.

Përgjigjja ishte një shtet që jetonte në shtëpitë e qytetarëve: për tetë vjet nxënësit dhe studentët shqiptarë mësuan në shtëpi private, dyqane bosh e shkolla të braktisura, në një sistem paralel të mbajtur me fonde të dhuruara e me taksa, nën ngacmimet, arrestimet e rrahjet e policisë. Zgjedhjet e fshehta të 24 majit 1992 e nxorën Lidhjen Demokratike të Kosovës partinë më të fortë dhe Ibrahim Rugovën president. Më 1 tetor 1997 mijëra studentë e profesorë të universitetit të vetorganizuar, me rektorin Ejup Statovci në ballë krah studentëve organizatorë, marshuan për lirimin e ndërtesave universitare të mbyllura që nga viti 1991.

Pranvera e 1999-s: trenat e dëbimit

Në fillim të 1998-s Prishtina kishte, sipas vlerësimit të OSBE-së, 162.829 banorë, rreth 80 për qind shqiptarë. Natën e 24 marsit 1999, kur nisi fushata ajrore e NATO-s, pesë policë të uniformuar hynë në shtëpinë e avokatit Bajram Kelmendi në rrugën Vellusha dhe e morën bashkë me dy djemtë, Kushtrimin dhe Kastriotin; më 26 mars trupat e të treve u gjetën të pushkatuar pranë një pike karburanti në rrugën për Fushë Kosovë. Dëbimet u shtuan nga 24 deri më 31 mars dhe vazhduan në përmasa masive deri rreth 4 prillit: lagje të tëra u përzunë me megafonë e me armë drejt stacionit hekurudhor, ku trena me deri në 25 vagonë i çonin të dëbuarit në kufirin me Maqedoninë. Profesorin dhe udhëheqësin e LDK-së Fehmi Agani, që po largohej me tren, policia serbe e zbriti pranë Fushë Kosovës; ai u vra më 6 maj 1999, dhe trupin ia gjetën të nesërmen pranë Lipjanit.

Trupat e NATO-s hynë në Kosovë më 12 qershor 1999, dhe në mëngjesin e 13 qershorit Garda Irlandeze e ushtrisë britanike hyri në Prishtinë me forcë të plotë. Paslufta solli edhe hakmarrje që historia shqiptare nuk ka pse ta fshehë: sipas Grupit të Punës ndërinstitucional për pakicat (shkurt 2000), të cituar nga Human Rights Watch, nga rreth 20.000 serbë të Prishtinës së 1998-s kishin mbetur 700 deri në 800, dhe edhe romët ishin përzënë nga shtëpitë.

Kryeqyteti i Republikës

Më 17 shkurt 2008 pavarësia e Kosovës u shpall në këtë qytet. Më 22 korrik 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë arriti në përfundimin se shpallja nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare. Kushtetuta, në nenin 13, e shpall Prishtinën kryeqytet. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna numëron 227.466 banorë: 222.898 shqiptarë dhe bashkësi më të vogla turke, serbe, ashkalie, boshnjake e të tjera. Universiteti i Prishtinës mban sot emrin e Hasan Prishtinës, kryengritësit e të cilit e morën qytetin pa gjak më 1912. Qyteti pa mure i shekullit XIV ka sot kulla betoni e qelqi, por forca e tij ka mbetur ajo e lindjes: udhëkryqi ku shqiptarët e Kosovës mësuan, u mblodhën dhe vendosën vetë.