Anton Çetta: folkloristi që pajtoi gjakun

Ka kombe që, kur u kanoset rreziku, kërkojnë shpëtimin te jashtë — te aleatë, te fuqi të huaja, te institucione që s'i kanë. Shqiptarët e Kosovës, në prag të viteve '90, e kërkuan te brenda: te vetë kodi i tyre i lashtë, ai që prej shekujsh kishte mbajtur gjallë nderin por edhe kishte derdhur gjak vëlla me vëlla. E kthyen Kanunin kundër vetvetes së tij më të errët, dhe prej tij nxorën një forcë bashkuese që as ushtri, as parlament, as flamur shteti s'e kishin dhënë ndonjëherë.

Në qendër të kësaj përmbysjeje historike qëndronte një njeri i qetë, profesor universiteti, mbledhës gojëdhënash e përrallash: Anton Çetta. Nuk ishte as politikan, as klerik, as prijës i armatosur. Ishte dijetar i fjalës shqipe, dhe pikërisht ky autoritet — autoriteti i dijes mbi traditën — e bëri njeriun që mijëra familje e dëgjuan kur u kërkoi të linin mënjanë gjakun, në çastin kur kombi kishte nevojë për çdo krah e çdo zë të bashkuar.

Njeriu dhe folkloristi

Anton Çetta lindi më 1920 në Gjakovë, qytet që historikisht ka qenë një nga djepet e kulturës shqiptare në Kosovë. U bë profesor në Universitetin e Prishtinës dhe studiues i letërsisë gojore shqipe, fushë në të cilën la gjurmë si mbledhës i palodhur i këngëve, përrallave e legjendave popullore. Ishte anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), i njohur e i respektuar në rrethet akademike si njëri prej ruajtësve më të përkushtuar të trashëgimisë gojore shqiptare. Ishte, pra, njeri i arkivit të gjallë të popullit — dhe pikërisht kjo njohuri e thellë e shpirtit popullor do ta bënte zërin më të fuqishëm moral të Kosovës në një moment historik.

Plaga e gjakmarrjes

Gjakmarrja — institucion i lashtë i së drejtës zakonore shqiptare, i kodifikuar në Kanunin e Lekë Dukagjinit — kishte mbetur, në disa treva të Kosovës, plagë e hapur edhe në shekullin e njëzetë. Familje të tëra jetonin të mbyllura pas dyerve, brezni pas brezni, për shkak të gjaqeve të pashlyera. Ishte një humbje e dyfishtë: humbje jetësh dhe humbje force, pikërisht në kohën kur uniteti i kombit bëhej çështje mbijetese përballë politikës së Beogradit zyrtar.

Si u ngrit lëvizja

Fundi i viteve 1980 solli goditjen që do të bëhej katalizator: heqja e autonomisë së Kosovës nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit, në 1989–1990, dhe valë represioni që rëndonte mbi shqiptarët. Ishin studentë, profesorë e intelektualë të rinj ata që, në shkurt 1990, nisën një ide të thjeshtë e të fuqishme: nëse shqiptarët duhet të bashkohen për të mbijetuar si komb, gjaku i papajtuar mes tyre duhet të hiqet i pari. E vunë këtë mision te Anton Çetta, sepse figura e tij — plak i urtë, njohës i traditës, njeri pa interesa politike — i jepte lëvizjes atë lloj autoriteti moral që asnjë parti apo institucion s'mund ta jepte. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u përhap shpejt në fshatra e qytete, me tubime pajtimi që u shumuan gjatë 1990 e në vazhdim, deri në 1992.

Verrat e Llukës dhe rituali i faljes

Kulmi simbolik i lëvizjes ndodhi më 1 maj 1990, në Verrat e Llukës, fushë pranë Deçanit, ku u mblodhën qindra mijëra vetë — një nga tubimet popullore më të mëdha në historinë e Kosovës. Atje, para turmës, familje ngrinin dorën dhe shpallnin faljen e gjakut publikisht e pa kusht, duke hequr dorë nga gjaku dhe nga çdo shpërblim material për të, me formulën që u bë simbol i vetë lëvizjes: «për hakun e gjakut, për Shqipërinë e për rininë». Sipas vlerësimeve, gjatë gjithë lëvizjes u pajtuan rreth 1.200 gjaqe — shifër që, edhe si vlerësim, tregon shtrirjen e jashtëzakonshme të asaj që ndodhi.

Çfarë kuptoi

Kjo nuk ishte thjesht traditë e ripërtërirë; ishte kod i lashtë i rikanalizuar drejt një qëllimi krejt të ri: qëndresës kombëtare paqësore. Besa dhe falja e gjakut, instrumente të Kanunit që dikur rregullonin marrëdhëniet brenda fshatit, u bënë papritur infrastrukturë civile për një popull që s'kishte as shtet, as ushtri për t'u mbrojtur. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u bë kështu një nga themelet mbi të cilat u ndërtua rezistenca paqësore e viteve '90 në Kosovë, e lidhur ngushtë me figurën e Ibrahim Rugovës dhe Lidhjen Demokratike të Kosovës — dëshmi se organizimi qytetar shqiptar nuk pati nevojë të huazonte kod nga jashtë; e nxori nga vetja.

Trashëgimia

Anton Çetta vdiq më 12 tetor 1995 në Prishtinë, i mbetur në kujtesën kolektive jo thjesht si studiues i folklorit, por si njeriu që tregoi se dinjiteti i një populli mund të mbrohet edhe pa armë, edhe pa shtet — vetëm me fjalën e dhënë dhe me autoritetin moral që dijetari i vërtetë e fiton nga populli i vet. Rasti i tij mbetet shembull i rrallë botëror i vetorganizimit moral masiv, i nisur e i udhëhequr jo nga politikanë, po nga një mësues i traditës gojore.