Anton Çetta: folkloristi që pajtoi gjakun

Ka kombe që, kur u kanoset rreziku, kërkojnë shpëtimin te jashtë — te aleatë, te fuqi të huaja, te institucione që s'i kanë. Shqiptarët e Kosovës, në prag të viteve '90, e kërkuan te brenda: te vetë kodi i tyre i lashtë, ai që prej shekujsh kishte mbajtur gjallë nderin por edhe kishte derdhur gjak vëlla me vëlla. E kthyen Kanunin kundër vetvetes së tij më të errët, dhe prej tij nxorën një forcë bashkuese që as ushtri, as parlament, as flamur shteti s'e kishin dhënë ndonjëherë.

Pse ka rëndësi

• Anton Çetta lindi më 1920 në Gjakovë; ishte profesor në Universitetin e Prishtinës, studiues i letërsisë gojore shqipe dhe anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.
• Autoriteti i tij nuk ishte politik, fetar as ushtarak, por i dijes mbi traditën — dhe pikërisht ai autoritet e bëri njeriun që mijëra familje e dëgjuan kur u kërkoi ta linin gjakun.
• Lëvizja e pajtimit nisi në shkurt 1990, nga studentë e intelektualë, si përgjigje ndaj heqjes së autonomisë së Kosovës në 1989–1990: nëse shqiptarët duhej të bashkoheshin për të mbijetuar, gjaku i papajtuar mes tyre duhej hequr i pari.

Në qendër të kësaj përmbysjeje historike qëndronte një njeri i qetë, profesor universiteti, mbledhës gojëdhënash e përrallash: Anton Çetta. Nuk ishte as politikan, as klerik, as prijës i armatosur. Ishte dijetar i fjalës shqipe, dhe pikërisht ky autoritet — autoriteti i dijes mbi traditën — e bëri njeriun që mijëra familje e dëgjuan kur u kërkoi të linin mënjanë gjakun, në çastin kur kombi kishte nevojë për çdo krah e çdo zë të bashkuar.

Njeriu dhe folkloristi

Anton Çetta lindi më 3 janar 1920 në Gjakovë, qytet që historikisht ka qenë një nga djepet e kulturës shqiptare në Kosovë. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, arsimin e mesëm në Tiranë e në Korçë, ndërsa studimet për filologji romane i përfundoi në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Beogradit. Nga viti 1960 deri më 1968 ligjëroi letërsi të vjetër shqipe, histori të letërsisë dhe latinisht në Universitetin e Prishtinës; nga 1968 e tutje drejtoi Degën e Folklorit në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Mes viteve 1953 dhe 1987 botoi gjashtëmbëdhjetë vëllime folklori të mbledhur nëpër të gjitha anët e Kosovës — përralla, mite, balada, legjenda, këngë. Ishte anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), i njohur e i respektuar në rrethet akademike si njëri prej ruajtësve më të përkushtuar të trashëgimisë gojore shqiptare. Ishte, pra, njeri i arkivit të gjallë të popullit — dhe pikërisht kjo njohuri e thellë e shpirtit popullor do ta bënte zërin më të fuqishëm moral të Kosovës në një moment historik.

Plaga e gjakmarrjes

Gjakmarrja — institucion i lashtë i së drejtës zakonore shqiptare, i kodifikuar në Kanunin e Lekë Dukagjinit — kishte mbetur, në disa treva të Kosovës, plagë e hapur edhe në shekullin e njëzetë. Familje të tëra jetonin të mbyllura pas dyerve, brezni pas brezni, për shkak të gjaqeve të pashlyera. Ishte një humbje e dyfishtë: humbje jetësh dhe humbje force, pikërisht në kohën kur uniteti i kombit bëhej çështje mbijetese përballë politikës së Beogradit zyrtar.

Si u ngrit lëvizja

Fundi i viteve 1980 solli goditjen që do të bëhej katalizator: heqja e autonomisë së Kosovës nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit, në 1989–1990, dhe valë represioni që rëndonte mbi shqiptarët. Nisma, në shkurt 1990, lindi nga dy ish-të burgosura politike nga Peja — Hava Shala dhe Myrvete Dreshaj — rreth të cilave u mblodhën studentë, profesorë e aktivistë të rinj, me një ide të thjeshtë e të fuqishme: nëse shqiptarët duhet të bashkohen për të mbijetuar si komb, gjaku i papajtuar mes tyre duhet të hiqet i pari. Pajtimi i parë i Shalës u bë në fshatin Raushiq të Dukagjinit, me një familje që kërkoi vetë ndërmjetësimin e saj. Këto dy gra shkuan pastaj te Anton Çetta dhe i kërkuan ta merrte misionin — jo vetëm sepse figura e tij, plak i urtë e njohës i traditës pa interesa politike, i jepte lëvizjes një autoritet moral që asnjë parti s'mund ta jepte, por edhe për një arsye krejt praktike: aktivistët e rinj mund të arrestoheshin në çdo javë, ndërsa emri i një profesori të Institutit Albanologjik do t'i siguronte lëvizjes vazhdimësi. Kujtesa publike e mban lëvizjen nën një emër të vetëm; regjistri thotë se ajo nisi nga dy gra. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u përhap shpejt në fshatra e qytete, me tubime pajtimi që u shumuan gjatë 1990 e në vazhdim, deri në 1992.

Verrat e Llukës dhe rituali i faljes

Kulmi simbolik i lëvizjes ndodhi më 1 maj 1990, në Verrat e Llukës, fushë pranë Deçanit, ku u mblodhën qindra mijëra vetë — një nga tubimet popullore më të mëdha në historinë e Kosovës. Atje, para turmës, familje ngrinin dorën dhe shpallnin faljen e gjakut publikisht e pa kusht, duke hequr dorë nga gjaku dhe nga çdo shpërblim material për të, me formulën që u bë simbol i vetë lëvizjes: «për hakun e gjakut, për Shqipërinë e për rininë». Bilanci i vitit të parë, shkurt 1990 – shkurt 1991, numëron 1.169 gjaqe, 477 plagë dhe 865 ngatërresa të falura; deri më 1992 fushata kishte mbyllur së paku 1.200 gjaqe vdekjeprurëse, ndërsa studimet e vlerësojnë se gjatë tri viteve 1990–1992 rreth një e treta e krejt popullsisë së Kosovës mori pjesë në kuvendet e pajtimit. Çetta udhëtoi edhe jashtë vendit për të ndërmjetësuar mes familjeve të mërguara, deri në Konektikat të Shteteve të Bashkuara.

Çfarë kuptoi

Kjo nuk ishte thjesht traditë e ripërtërirë; ishte kod i lashtë i rikanalizuar drejt një qëllimi krejt të ri: qëndresës kombëtare paqësore. Besa dhe falja e gjakut, instrumente të Kanunit që dikur rregullonin marrëdhëniet brenda fshatit, u bënë papritur infrastrukturë civile për një popull që s'kishte as shtet, as ushtri për t'u mbrojtur. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u bë kështu një nga themelet mbi të cilat u ndërtua rezistenca paqësore e viteve '90 në Kosovë, e lidhur ngushtë me figurën e Ibrahim Rugovës dhe Lidhjen Demokratike të Kosovës — dëshmi se organizimi qytetar shqiptar nuk pati nevojë të huazonte kod nga jashtë; e nxori nga vetja.

Trashëgimia

Anton Çetta vdiq më 3 nëntor 1995 në Prishtinë, i mbetur në kujtesën kolektive jo thjesht si studiues i folklorit, por si njeriu që tregoi se dinjiteti i një populli mund të mbrohet edhe pa armë, edhe pa shtet — vetëm me fjalën e dhënë dhe me autoritetin moral që dijetari i vërtetë e fiton nga populli i vet. Rasti i tij mbetet shembull i rrallë botëror i vetorganizimit moral masiv, i nisur e i udhëhequr jo nga politikanë, po nga një mësues i traditës gojore.