Rudnica: gurorja pranë Rashkës ku Serbia fshehu 15 vjet eshtrat e 52 civilëve

Rudnica është një fshat pranë Rashkës, në jugperëndim të Serbisë, rreth 180 kilometra në jug të Beogradit dhe pak kilometra larg kufirit me Kosovën. Aty, në një gurore buzë rrugës kryesore, qëndruan të fshehura pesëmbëdhjetë vjet eshtrat e 52 civilëve shqiptarë — pleq, gra, fëmijë — të vrarë në prill dhe maj 1999 në katër fshatra të Drenicës dhe të transportuar tej kufirit administrativ që askush të mos i gjente. Rudnica nuk është vendi ku ata u vranë; është vendi ku dikush vendosi se ata nuk duhej të ekzistonin më as si trupa. Kur guroja u hap më 2013, mohimi humbi argumentin e fundit që i kishte mbetur: se provat nuk ishin gjetur kurrë.

Pse ka rëndësi

• Rudnica pranë Rashkës është vendvarrimi i katërt i fshehur i civilëve shqiptarë të Kosovës i zbuluar brenda Serbisë që nga viti 2001 — pas Batajnicës, liqenit të Peruçacit dhe Petrovo Sellës.
• Vendi u lokalizua më 13 dhjetor 2013 dhe gërmimet vazhduan deri më 22 gusht 2014; prej tij u nxorën eshtrat e 52 personave, të moshave 14 deri 87 vjeç, të gjithë civilë.
• Viktimat vinin nga katër krime të kryera në Drenicë në prill–maj 1999 — Rezallë, Çikatovë e Vjetër, Zabel i Ulët dhe Gllanasellë — në një zonë nën përgjegjësinë e Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave.
• Në katër vendvarrimet e njohura brenda Serbisë janë gjetur gjithsej 941 trupa shqiptarësh të Kosovës; për Rudnicën nuk është gjykuar askush në Serbi.

Katër krime, një gropë

Trupat e nxjerrë nga Rudnica nuk vijnë nga një ngjarje e vetme. Ata u mblodhën nga katër vende të ndryshme të Drenicës, brenda pak javësh të pranverës 1999: Rezallë e Skenderajt më 5 prill 1999, Çikatovë e Vjetër e Gllogovcit më 17 prill 1999, si dhe Zabel i Ulët dhe Gllanasellë gjatë prillit e majit të po atij viti. Sipas dokumentimit të Fondit për të Drejtën Humanitare, në këto katër krime u vranë të paktën 73 civilë shqiptarë; 52 prej tyre përfunduan në Rudnicë.

Mosha e viktimave të identifikuara shkon nga 14 deri në 87 vjeç. Kjo shtrirje moshash është, në vetvete, një fakt gjyqësor: një gropë me fëmijë dhe tetëdhjetëvjeçarë nuk mbushet nga një përleshje. Të gjithë të identifikuarit ishin civilë.

Si u gjet

Rudnica u kërkua gjatë. Dëshmitë që çuan tek ajo flisnin për një numër shumë më të madh — deri në 250 trupa — dhe hetimet paraprake në zonë kishin dalë bosh. Vendi i saktë u lokalizua vetëm më 13 dhjetor 2013, nga hetues serbë në bashkëpunim me Misionin e Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit (EULEX). Gërmimet zgjatën deri më 22 gusht 2014 dhe kërkuan shembjen e një ndërtese që ishte ngritur mbi terren.

Vendndodhja thotë shumë. Guroja nuk ishte një arë e humbur në mal: ndodhej në një vend publik, buzë rrugës kryesore, ngjitur me një parcelë në pronësi të ushtrisë. Fshehja nuk kërkoi izolim — kërkoi vetëm që askush me autoritet të mos pyeste. Nga gropa u nxorën eshtrat e 52 personave, jo 250; pjesa tjetër e dëshmisë mbetet e paverifikuar dhe në muze jepet si e tillë, jo si fakt.

Zinxhiri i komandës

Të katër fshatrat e Drenicës nga vijnë viktimat ndodheshin, në prill 1999, brenda zonës së përgjegjësisë së Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, e komanduar nga Ljubisha Dikoviq — i cili më vonë do të bëhej shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Serbisë. Fondi për të Drejtën Humanitare e publikoi dosjen «Rudnica» më 29 janar 2015, të mbështetur mes të tjerash në dokumente të vetë ushtrisë jugosllave; dosja e veçantë kushtuar Dikoviqit dokumenton shtatë krime në të cilat morën pjesë pjesëtarë të brigadës dhe në të cilat u vranë mbi 450 civilë shqiptarë.

Zhvendosja e trupave nuk ishte iniciativë lokale. Operacioni i njohur me termin policor «asanacija» — pastrimi i terrenit — u trajtua nga Tribunali i Hagës si pjesë e ndërmarrjes kriminale të përbashkët për spastrimin e Kosovës, dhe u vërtetua gjyqësisht në aktgjykimet kundër Vlastimir Đorđeviqit (2011) dhe te Milutinoviq dhe të tjerë (2009). Rudnica është pjesa e katërt e po atij zinxhiri që prodhoi Batajnicën.

Drejtësia që nuk erdhi

Nga Rudnica u kthyen njerëz: riatdhesimi i eshtrave të identifikuara nisi në dhjetor 2014, familje pas familjeje, varrim pas varrimi. Por për krimin vetë — as për vrasjet e prillit 1999, as për fshehjen pesëmbëdhjetëvjeçare — askush nuk është nxjerrë para gjyqit në Serbi. Hetimi ndaj Dikoviqit dhe të tjerëve nuk u shndërrua kurrë në aktakuzë; ai u dekorua ndërkohë me grada e nderime shtetërore.

Ky është kuptimi i plotë i asaj që Fondi për të Drejtën Humanitare kërkoi kur paraqiti dosjen: hapjen e arkivave ushtarake dhe policore, dhe pranimin e një parimi të thjeshtë — fshehja e trupave të personave të zhdukur nuk është akt patriotizmi, por vepër penale e vazhduar. E vazhduar, sepse ajo nuk mbaron kur gropa mbulohet; mbaron kur emri i fundit merr një varr.

Eshtrat që u kthyen në shtëpi

Në rrëfimin shqiptar të luftës së Kosovës, Rudnica plotëson një hartë që askush nuk deshi ta vizatonte: Batajnica me 744 trupa, Peruçaci me 84, Petrovo Sella me të paktën 61, Rudnica me të paktën 52 — 941 njerëz të vrarë në një vend dhe të groposur në një tjetër. Është harta e një vendimi të vetëm, i marrë lart dhe i zbatuar poshtë: fillimisht të fshihej një popullsi, pastaj të fshihej vetë fshirja.

Por operacioni dështoi pikërisht aty ku kërkonte të triumfonte. Duke i mbledhur trupat nga katër fshatra në një gropë, fshehësit krijuan lidhjen që hetuesit nuk do ta kishin gjetur kurrë vetë: Rezalla dhe Çikatova, dy krime të veçanta, u lidhën përgjithmonë nga i njëjti dhé. Forenzika bëri atë që mohimi nuk e parashikoi — i ktheu të vdekurit në dëshmitarë. Ruajtja e emrave, e regjistrave dhe e eshtrave mbetet forma më e qetë dhe më e fortë e qëndresës ndaj mohimit.