Prekazi: vendi ku familja Jashari ra më 5–7 mars 1998

Ka vende që janë vetëm pika në hartë, dhe ka vende që bëhen emër i një kombi të tërë. Prekazi është nga të dytët. Në një grusht shtëpish guri në zemër të Drenicës, një familje e vetme zgjodhi të mos largohej — dhe nga ajo zgjedhje lindi simboli rreth të cilit u mblodh një luftë çlirimtare.

Pse ka rëndësi

• Prekazi është fshat në komunën e Skenderajt, në zemër të Drenicës: në Prekaz të Poshtëm qëndronte kompleksi i kullave të familjes Jashari, pranë një ish-fabrike municioni që forcat serbe e përdorën si bazë.
• Forcat serbe e sulmuan kompleksin më 22 janar 1998 pa arritur ta merrnin; sulmi vendimtar zgjati nga 5 deri më 7 mars 1998. Sipas Human Rights Watch u varrosën 58 trupa, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç; mbijetoi vetëm Besarta Jashari, 11 vjeçe.
• Beogradi e mendoi sulmin si shuarje të një bërthame, por doli e kundërta: brenda javësh fshatra të tërë ngritën milicitë e tyre dhe UÇK-ja u rrit nga një bërthamë e vogël në një ushtri popullore.
• Në Prekaz të Epërm ngrihet sot Kompleksi Memorial Adem Jashari, me kullën e ruajtur ashtu siç mbeti; më 2004 vendi u shpall me rëndësi të veçantë kombëtare.

Vendi

Prekazi është fshat në komunën e Skenderajt, në mes të krahinës së Drenicës, në qendër të Kosovës. Ndahet në Prekaz të Poshtëm dhe Prekaz të Epërm: poshtë qëndronte kompleksi i shtëpive — kullat — e familjes Jashari, pranë një ish-fabrike municioni që forcat serbe e përdorën si bazë; lart është fshati ku sot ngrihet memoriali. Toka është e ashpër dhe kodrinore, e njëjta tokë që për një shekull ushqeu qëndresën e Drenicës — nga kaçakët e Azem e Shote Galicës në vitet 1920 te Ushtria Çlirimtare e Kosovës shtatëdhjetë vjet më vonë.

Kulla e Jasharëve

Në Prekaz të Poshtëm jetonte fisi i Jasharëve, një familje me rrënjë të thella në traditën e qëndresës drenicase. Prej këtu Adem Jashari dhe vëllai i tij Hamëz Jashari nisën, që nga mesi i viteve 1990, organizimin e parë të armatosur që do të bëhej UÇK. Kulla nuk ishte vetëm shtëpi — ishte vatër, vend besëlidhjeje dhe pikë mbledhjeje për lëvizjen që sapo po lindte. Pikërisht kjo e bëri atë objektivin që Beogradi vendosi ta zhdukte.

Çfarë ndodhi këtu

Forcat serbe e sulmuan kompleksin më 22 janar 1998 pa arritur ta merrnin. Sulmi vendimtar nisi më 5 mars 1998 dhe zgjati deri më 7 mars: artileri, helikopterë dhe forca speciale rrethuan e goditën shtëpitë. Sipas Human Rights Watch, u varrosën 58 trupa, prej tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç — pothuajse e gjithë familja Jashari. Mbijetoi vetëm një vajzë 11-vjeçare, Besarta Jashari, e mbledhur nën një rrasë guri. HRW e cilësoi veprimin si sulm pa dallim ndaj civilëve, shkatërrim sistematik të pronës dhe ekzekutime arbitrare; Amnesty International shkroi se qëllimi nuk ishte kapja, por zhdukja e të dyshuarve dhe familjeve të tyre. Ngjarja rrëfehet plotësisht në dy artikujt tanë: 5 marsi 1998 — rënia e familjes Jashari dhe Masakra e Prekazit: zgjimi i kombit.

Pse u bë vatra

Beogradi e mendoi Prekazin si fund — shuarjen e një bërthame. Doli e kundërta. Vrasja e Adem Jasharit dhe e familjes së tij nuk e shuajti lëvizjen; e ndezi atë mbarëkombëtarisht. Brenda javësh, fshatra të tërë në Kosovë ngritën milicitë e tyre dhe UÇK-ja u rrit nga një bërthamë e vogël në një ushtri popullore. Prekazi tregon të njëjtin kod që ende merr frymë që e gjejmë në çdo cep të kësaj Enciklopedie: besa ndaj tokës dhe njëri-tjetrit, qëndresa e trashëguar brez pas brezi. Ai u bë "Epopeja" — jo sepse vdekja ishte e lavdishme, por sepse një familje refuzoi t'i kthente shpinën vendit të vet, dhe një komb e bëri atë refuzim të vetin.

Sot

Në Prekaz të Epërm ngrihet sot Kompleksi Memorial "Adem Jashari": kulla e shkatërruar e ruajtur ashtu siç mbeti, varret e Shabanit, Hamëzit dhe Ademit, një muze dhe një shesh ku më 5–7 mars mblidhen mijëra. Më 2004 u shpall vend me rëndësi të veçantë kombëtare. Prekazi nuk u mësua kurrë të dorëzohej; ai ua mësoi të tjerëve si të mos dorëzohen.

Burimet: Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); OSCE, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told; Amnesty International (1998); Fondi për të Drejtën Humanitare — Kosovo Memory Book.