Klina

Klina ngrihet aty ku lumi me të njëjtin emër derdhet në Drinin e Bardhë, në skajin verilindor të Rrafshit të Dukagjinit, mbi rrugën që lidh Prishtinën me Pejën. Rreth saj shtrihen pesëdhjetë e katër fshatra ku shqiptarë myslimanë e katolikë jetojnë krah për krah: sipas regjistrimit të vitit 2024, afro një e gjashta e banorëve të komunës është katolike. Dheu i saj ka nxjerrë shpata bronzi të tipit mikenas dhe mozaikët e një pallati romak; rrugët e saj u bënë më 1998 vijë fronti dhe në pranverën e 1999-s korridor dëbimi.

Pse ka rëndësi

• Klina është nyja e Dukagjinit verilindor: këtu rruga dhe hekurudha Prishtinë–Pejë takojnë hekurudhën që zbret drejt Gjakovës e Prizrenit, në perëndim të menjëhershëm të Drenicës, dhe prandaj më 1998 rrugët e saj u bënë objektiv i operacioneve serbe.
• Komuna mban bashkësinë e dytë katolike të Kosovës për nga madhësia, pas Gjakovës: sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, nga 30.503 banorë 5.120 u deklaruan katolikë dhe 24.716 myslimanë.
• Në pranverën e vitit 1999 një pjesë e madhe e shqiptarëve të komunës u dëbua në Shqipëri, ndërsa dëshmitarët që intervistoi OSBE-ja treguan për vrasje burrash në Poterq, Gllarevë e Volljakë dhe për ndarjen e qindra burrave nga familjet e tyre.

Ku lumi Klina takon Drinin

Komuna e Klinës shtrihet në pjesën verilindore të Rrafshit të Dukagjinit, në 308,8 kilometra katrorë, me qytetin në qendër dhe 54 fshatra rreth tij; plani zhvillimor i komunës shënon se fshati më i largët është vetëm 12 kilometra nga qendra. Prishtina është 55 kilometra larg, Peja 30. Qyteti ndodhet në pikën ku lumi Klina derdhet në Drinin e Bardhë, lumin më të madh të Kosovës, i cili e përshkon komunën nga veriu në jug. Nëpër territorin e saj rrjedhin gjashtë lumenj: përveç këtyre dyve, Lumbardhi i Pejës, Lumbardhi i Deçanit, Mirusha dhe lumi i Istogut.

Pozita e bëri udhëkryq. Në raportin e vitit 1999, OSBE-ja e përshkruante Klinën si komunë në skaj të Drenicës, të përshkuar nga lindja në perëndim prej rrugës kryesore e hekurudhës Pejë–Prishtinë, ndërsa një hekurudhë tjetër zbriste nga Klina në jug, drejt Gjakovës e Prizrenit. Në jug të komunës, aty ku Mirusha çan kanionin e saj me 12 ujëvara e 16 liqene, parku «Ujëvarat e Mirushës», me 598,4 hektarë, ndahet mes Klinës, Malishevës dhe Rahovecit.

Shpatat e Gllarevës dhe pallati i Dresnikut

Lashtësia e trevës është e shkruar në dhe. Në Gllarevë, në të djathtë të rrugës Prishtinë–Pejë, lokaliteti «Rigjeva» u zbulua rastësisht më 1973. Gërmimet e viteve 1980 nxorën dy nekropole, me varre trupash, disa prej tyre të ndërtuara me pllaka guri, dhe me varre me djegie, të datuara në fund të bronzit të mesëm. Mes inventarit u gjetën disa shpata bronzi të tipit mikenas, që Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Kosovës i lexon si dëshmi kontaktesh tashmë të konsoliduara me qendrat greke. Pak kilometra më në veriperëndim, në Bokë të Përçevës, janë evidentuar nëntëmbëdhjetë tuma të bronzit të vonë e të hekurit të hershëm; shtatë prej tyre u gërmuan në vitet 1970 dhe dhanë armë, stoli e qeramikë që regjistri ua atribuon popullsisë vendëse dardane.

Romakët lanë gjurmën më të madhe një kilometër e gjysmë në lindje të qytetit, në Dresnik. Gërmimet e viteve 2012–2015 zbuluan aty një sallë të madhe me dysheme të mbuluar tërësisht me mozaik shumëngjyrësh, një mur rrethues 3,7 metra të gjerë me tri kulla dhe një kompleks banimi me hipokaust e piktura muri; u gjetën edhe monedha të perandorëve romakë të shekujve III–IV dhe copa statujash prej mermeri. Mozaikët, të zbuluar më 2013, i dhanë lokalitetit famë përtej Kosovës. Sipas arkeologut që udhëheq gërmimet, pjesa më e rëndësishme e lokalitetit është një rezidencë e fundit të shekullit III; që nga viti 2016 Dresniku është nën mbrojtje të përhershme, me një perimetër prej 16,72 hektarësh.

Edhe emri i qytetit kërkon rrënjë të lashta. Komuna e Klinës e identifikon vendbanimin me Chinna-n, një nga qytetet e brendshme të Dalmacisë që Ptolemeu, në Gjeografinë e shekullit II, e rendit në të njëjtën listë me Dokleën dhe Shkodrën. Ptolemeu jep vetëm emrin dhe koordinatat; lidhja me Klinën mbetet hipotezë.

Nahija e Dollcit dhe besimi i ruajtur në shtëpi

Me rënien e Novobërdës më 1 qershor 1455 dhe të Prizrenit më 21 qershor, gjithë Kosova kaloi nën sundimin e drejtpërdrejtë osman. Sipas defterit osman të atij viti, që e citon plani zhvillimor i komunës, qendër e trevës ishte nahija e Dollcit, me 19 fshatra, dhe vendbanimi më i madh ishte Dresniku, me 104 shtëpi. Sundimi i ri e ndryshoi besimin e shumicës, por jo të të gjithëve. Dioqeza e Prizren-Prishtinës shkruan se bashkësia katolike e trevës së Klinës u tkurr ndjeshëm nën osmanët, nën presione ekonomike, shoqërore e fetare, dhe shumë familje u shpërngulën ose u konvertuan; besimi u ruajt në familje e në fshatra të veçanta, ku shërbenin meshtarë që vinin nga qendra të tjera të Dukagjinit.

Prej asaj shtrese rrjedh harta fetare e Klinës së sotme. Katolikët e qytetit i takonin famullisë së Zllakuqanit deri më 1 janar 1983, kur famullia e Klinës u pavarësua me dekret ipeshkvor. Famullitari i saj i parë, don Fran Sopi, kujton se në vitet e para meshat mbaheshin në shtëpinë famullitare, në oborr, në kapela e në varreza. Prania katolike, sipas dioqezës, është ruajtur pa ndërprerje në fshatrat Dobërdol, Deiq, Pograxhë, Çabiq e Gjurgjevik. OSBE-ja shënonte më 1999 disa kisha në Zllakuqan e Budisalc dhe një bashkësi të madhe besimtarësh në Dobërdol.

Shekulli XX: kufiri, komuna dhe kisha e ndaluar

Më 1912 Kosova u pushtua nga Serbia dhe Mali i Zi. Pushteti i ri e organizoi më 1913 rrethin fqinj të Istogut në gjashtë komuna, dhe njëra prej tyre ishte Zllakuqani, që sot i përket Klinës. Komuna e Klinës u themelua më 1954. Qyteti ishte atëherë i vogël: regjistrimi i vitit 1948 numëronte në të 630 banorë, ndërsa në territorin e komunës së sotme jetonin 20.665 vetë; më 1981 qyteti kishte 4.512 banorë dhe komuna 42.813. Plani zhvillimor shënon për vitet 1970 një zhvillim ekonomik më të theksuar dhe pas vitit 1980 një ngecje të gjatë.

Në vitet 1990 shtypja preku edhe altarin. Famullia kërkoi vazhdimisht leje për të ndërtuar një kishë në qytet dhe, sipas OSBE-së, hasi në pengim të vazhdueshëm nga autoritetet serbe, gjë që katolikët e quajtën kufizim të lirisë së besimit. Më 6 qershor 1996, kur famullia nisi përpjekjet për ndërtimin e kishës, policia dhe forcat paramilitare erdhën për ta ndalur. Don Fran Sopi, në kujtimet e botuara më 2026, shkruan se burrat, gratë e fëmijët ishin gati të qëndronin, por ai u kërkoi të largoheshin, për ta ruajtur popullin nga gjaku.

1998: rruga që u bë vijë fronti

Klina shtrihet në perëndim të menjëhershëm të Drenicës, dhe UÇK-ja e përfshiu në zonën e vet operative të Drenicës, bashkë me Gllogocin, Skënderajn e Malishevën. Lufta e vitit 1998 erdhi pikërisht nëpër rrugët e saj. Sipas aktgjykimit të Tribunalit të Hagës në çështjen Đorđević, në mars 1998 njësitë speciale të policisë serbe kryen një operacion për të mbajtur rrugën Klinë–Skënderaj; në korrik plani i përbashkët i ushtrisë dhe i policisë synonte zhbllokimin e rrugës Prishtinë–Pejë në pjesën Komoran–Kijevë–Klinë. Një raport ushtarak britanik, pas një vizite më 5–6 gusht 1998, i gjeti fshatrat në të dy anët e rrugës nga Gremniku i Klinës deri në Komoran të shkatërruar plotësisht, pa ndonjë qëllim të dukshëm ushtarak. Në fund të shtatorit ofensiva u kthye në Drenicë e në Klinë: më 26 shtator 1998 fshati Ujmirë ishte djegur krejt dhe ende digjej.

OSBE-ja shënon se lufta e atij viti goditi rëndë jugun e komunës, rreth zonave që mbante UÇK-ja te Jabllanica e Kralani i Gjakovës, si dhe lindjen, përgjatë rrugës kryesore. Në fillim të vitit 1999 zonat jugore mbetën jashtë kontrollit të forcave serbe. Më 14 mars ushtria jugosllave sulmoi me tanke Sferkën dhe Dushin, në kodrat në juglindje të qytetit; katër luftëtarë të UÇK-së ranë dhe mbi 4.000 shqiptarë u zhvendosën. Lufta i ndau edhe fqinjët: Human Rights Watch shënon se në qershor 1998 UÇK-ja rrëmbeu një burrë serb në Jellofc dhe i dëboi serbët e fshatit, ndërsa OSBE-ja tregon se më 28 mars 1999 shqiptarët e po këtij fshati u dëbuan nga ushtarë, disa prej të cilëve banorët i njohën si serbë vendës nga Klina e Jellofci.

Pranvera e vitit 1999: Klina e zbrazur

Para luftës, sipas vlerësimit të UNHCR-së që citon OSBE-ja, komuna kishte rreth 72.900 banorë, nga të cilët 66.700 shqiptarë; qyteti kishte 6.800 banorë, 68 për qind shqiptarë e 19 për qind serbë. Sipas OSBE-së, dëbimi i madh nga qyteti nisi më 28 mars 1999, kur policia dhe ushtria i urdhëruan banorët të largoheshin brenda pesë minutave. Një burrë i tregoi OSBE-së se në ditët që pasuan ishte në një grup prej 300 burrash që policia i ndau nga familjet, i zhveshi, i rrahu dhe i grabiti; 95 prej tyre nuk u liruan, mes tyre i biri, për të cilin në mesin e majit ende nuk dinte asgjë. Sipas Human Rights Watch, një pjesë e madhe e shumicës shqiptare të komunës u dëbua në Shqipëri më 31 mars dhe 1 prill.

Në fshatra dhuna ishte edhe më e zhveshur. Në Poterq të Epërm, në fund të marsit, ushtarë e serbë vendës në uniformë mbajtën njëmbëdhjetë burra të një shtëpie, nga 15 deri në 62 vjeç, dhe i urdhëruan gratë e fëmijët të iknin; pas njëqind metrash ato dëgjuan të shtënat, dhe më vonë UÇK-ja u tha se i kishte gjetur trupat dhe i kishte varrosur në Rosujë. Në Gllarevë, në fund të marsit, policia rrethoi fshatin, i ndau burrat nga familjet dhe i detyroi rreth 3.000 fshatarë e të zhvendosur të ngjiteshin në mal, por të rinjtë nuk i la të iknin. Një 64-vjeçar që u kthye të nesërmen me disa pleq i tregoi OSBE-së se gjetën trupin e djegur të një burri të lidhur pas një mullari dhe varrosën njëmbëdhjetë të rinj të pushkatuar bashkë, pesë nga Gllareva e të tjerët nga Pllaqica e Golluboci. Në Volljakë, më 4 prill, një dëshmitar pa të vrarë një shqiptar dhe i dha OSBE-së emrat e dymbëdhjetë të tjerëve që u vranë po atë ditë. Në Jashanicë, rreth 8 prillit, forcat serbe mblodhën afro 1.000 vetë në një arë, i nisën gratë e fëmijët drejt Shqipërisë dhe rreth 600 burra i detyruan të ecnin drejt Skënderajt.

Të zhvendosur nga Klina, Gremniku e Jashanica arritën rreth 26 marsit në Pastasellë të Rahovecit; atje, më 31 mars 1999, forcat serbe vranë 106 burra, sipas aktgjykimit të Hagës, vetëm 40 prej tyre nga vetë fshati. Kështu Klina u bë pjesë e dëbimit masiv të vitit 1999. Paqja e qershorit nuk e shuajti menjëherë dhunën: Human Rights Watch e përmend Klinën mes komunave ku pas luftës shqiptarë të akuzuar si bashkëpunëtorë u rrahën e u dëbuan nga shtëpitë, dhe shënon se tri ditë pas zgjedhjeve lokale të 28 tetorit 2000 u vra Hazir Raci, anëtar i Lidhjes Demokratike të Kosovës në Klinë.

Klina sot

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Klinës ka 30.503 banorë, nga 38.496 që numëronte regjistrimi i vitit 2011. Shqiptarët janë 29.151, rreth 96 për qind; pas tyre vijnë egjiptianët (865), serbët (327), romët (86) dhe ashkalitë (41). Për nga besimi, 24.716 banorë u deklaruan myslimanë, 5.120 katolikë dhe 328 ortodoksë; shqipja është gjuha amtare e 30.119 vetëve.

Kisha që policia e ndaloi më 1996 u ngrit pas luftës. Punimet nisën më 30 gusht 1999, me vendim të administratorit të UNMIK-ut, dhe kisha «Zoja e Këshillit të Mirë» u shugurua në maj 2011. Për Dresnikun, pas shpronësimit të tokave, Ministria e Kulturës hapi në nëntor 2025 një tender prej rreth 2,5 milionë eurosh për ta mbuluar pallatin me mozaikë dhe për ta hapur lokalitetin për vizitorë. Klina mbetet ajo që e bëri gjeografia: qyteti ku takohen dy lumenj, dy besime dhe rrugët e Dukagjinit.