Himara

Himara është krahina malore e bregut jonian që, sipas Robert Elsie-t, zbret nga Qafa e Llogarasë deri te Saranda, dhe qyteza mbi një lartësi shkëmbore që mban të njëjtin emër. Në fund të shekullit XV himariotët nuk pranuan spahi as qeveritar nga Stambolli dhe i mbajtën armët me marrëveshje, sepse sulltani nuk ua hoqi dot me luftë. Është një breg ku udhëtari anglez William Leake gjeti më 1805 burra që flisnin greqisht e gra që rrallë dinin gjuhë tjetër përveç shqipes, dhe ku shteti shqiptar, më 1921, u desh të lidhte marrëveshje me shtatë fshatrat e tij.

Pse ka rëndësi

• Në gusht 1481 himariotët, nën Konstandin Muzakën, shpartalluan ushtrinë e bejlerbeut të Rumelisë, Sulejman Pashës, ia dorëzuan vetë pashën rob Gjon Kastriotit, të birit të Skënderbeut, dhe më 31 gusht çliruan kështjellën e Himarës.
• Pas fushatës së sulltan Bajazitit II më 1492, sipas Kristo Frashërit, sulltani pranoi që Himara të qeverisej me venomet e veta, me armë pa kufizim dhe me një haraç për shtëpi — vetëqeverisje që shteti shqiptar do ta njihte sërish më 1921.
• Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Himarës ka 8.328 banorë, nga të cilët 2.891 janë 65 vjeç e lart dhe vetëm 900 nën 15: shenja e një bregu që e zbrazi emigracioni.

Kaonia, kështjellat dhe emri i grykës

Në antikitet bregu i Himarës i përkiste Kaonisë, një nga krahinat e Epirit të lashtë. «Historia e Popullit Shqiptar» e Akademisë së Shkencave e rendit Himarën ndër qytetet e reja që lindën në Kaoni në gjysmën e dytë të shekullit IV p.e.s., krah Foinikes, qytetit më të madh e më të fortë të krahinës, dhe ndër portet e bregut kaon, bashkë me Onhezmin e Butrintin. Kalaja e Karosit, te Qeparoi, me disa radhë muresh, zë 15–20 hektarë; Jano Koçi përshkroi më 1981 te «Iliria» edhe kodrën e Qytezës, të mbyllur me një mur të thatë 3–4 metra të trashë, me teknikë si ajo e Karosit, që datohet në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s. Emri, sipas Elsie-t, vjen nga greqishtja e lashtë dhe do të thotë grykë.

Peshkopata, despotati dhe kryengritja e 1358-s

Në mesjetën e hershme Himara del si një nga bashkësitë krahinore që përmenden që nga shekulli VIII, krah Kunavisë, Pultit, Devollit e Vagenetisë. Ishte edhe seli peshkopate: në aktet e perandorit Bazil II peshkopit të Himarës i caktoheshin dymbëdhjetë klerikë dhe dymbëdhjetë parikë. Brenda Despotatit të Epirit, Himara u rendit ndër qytetet e kështjellat kryesore pas Artës, krah Janinës, Ajdonatit e Beratit. Pasi flota e Manfredit të Sicilisë zbarkoi në bregun shqiptar në dimrin 1257–1258, despoti Mihali II i ofroi atij dorën e së bijës, Helenës, dhe si pajë Himarën, Sopotin (Borshin), Butrintin e Korfuzin. Pas vdekjes së Stefan Dushanit, kryengritjet e krahinës së Beratit (1356) dhe të Himarës (1358) e ngushtuan pushtetin e despotit Ivan Komnen Asen vetëm te Vlora dhe rrethinat e saj.

1481: himariotët dhe i biri i Skënderbeut

Në mesin e shekullit XV, ndërsa Skënderbeu mbante qëndresën në Shqipërinë e Mesme, disa krahina malore të jugut — Kurveleshi, Himara, Këlcyra, Leskoviku — sipas historisë akademike «qëndronin thuajse krejtësisht të lira». Dokumentet e vitit 1456 tregojnë se forcat e Mbretërisë së Napolit, pasi dëbuan osmanët, e kishin marrë Himarën; por më 1479 Venediku ua dorëzoi osmanëve kështjellat bregdetare të Himarës, të Sopotit e të Kastrovilës. Dy vjet më vonë, kur osmanët mbanin Otranton në bregun përballë, Gjon Kastrioti, i biri i Skënderbeut, u kthye nga Italia me katër galera napolitane, ndërsa kushëriri i tij, Konstandin Muzaka, nga dera e Muzakajve, zbriti në zonën e Himarës. Në gusht 1481 himariotët rrethuan kështjellat e Himarës e të Sopotit; bejlerbeu i Rumelisë, Sulejman Pasha, u nis drejt tyre me 3.000 ushtarë dhe u shpartallua rrugës, me mbi një mijë të vrarë e robër. Vetë pasha ra rob, dhe himariotët ia dhanë Gjon Kastriotit si trofe lufte; Kështjella e Himarës u çlirua më 31 gusht 1481, pastaj ajo e Sopotit, dhe më 10 shtator ushtria napolitane e çliroi Otranton.

Fitorja nuk zgjati. Në verën e vitit 1484 osmanët e rimorën kështjellën; më 1486 kryengritësit e Labërisë e mundën sanxhakbeun e Vlorës, Komjan Arianitin, e zunë rob dhe e vranë, dhe e çliruan sërish kështjellën e Himarës, por po atë vit bejlerbeu Sinan Pasha e shkretoi bregun. Më 1492 erdhi vetë sulltan Bajaziti II: kështjellat e Himarës e të Sopotit u morën dhe u shkatërruan me urdhër të tij si «çerdhe të kryengritësve», ndërsa kryengritësit, me pleqtë, gratë e fëmijët, u ngjitën në malet e Labërisë. Kristo Frashëri shkruan se osmanët nuk e thyen dot qëndresën dhe se, me afrimin e vjeshtës, sulltani bëri marrëveshje: krahina do të qeverisej si më parë sipas venomeve të saj, himariotët do t'i mbanin armët pa kufizim dhe në këmbim do të paguanin një haraç për çdo shtëpi. Ato venome, sipas tij, u ruajtën gjatë gjithë sundimit osman.

Venomet, armët dhe shërbimi i huaj

Marrëveshja u vu në provë sa herë që Porta luftonte me Evropën. Më 1537, kur sulltan Sulejmani u vendos me ushtri të mëdha tokësore e detare në bregun e Vlorës e të Himarës për të kaluar në Itali, himariotët rrëmbyen sërish armët; sipas Kristo Frashërit, luftimet zgjatën gjithë verën pa sukses për osmanët. Miranda Vickers shkruan se bashkësitë e krishtera rreth Himarës e Sulit gëzonin një autonomi thuajse të plotë kundrejt një haraçi të vogël, por të rregullt. Himara u lidh edhe me Italinë: nga viti 1693 murgjit bazilianë të Grotaferratës, që ruanin ritin bizantin te arbëreshët e Italisë, dërguan misionarë në krahinë dhe mbajtën lidhje të ngushta me bashkësinë ortodokse të saj. E drejta zakonore e vendit ishte Kanuni i Labërisë, që sipas Elsie-t zbatohej në Vlorë, Kurvelesh, Himarë e Tepelenë.

Kur William Martin Leake e vizitoi Himarën në dimrin 1804–1805, gjeti një qytet mbi një lartësi shkëmbore, me shtëpitë e jashtme të gatshme për mbrojtje, që i kishte shërbyer gjithë pjesës veriore të krahinës si pritë kundër ushtrive të Ali Pashë Tepelenës; fshatrat nga Porto Palermoja në jug ishin tashmë në dorë të pashait. Shumica e himariotëve, shkruante Leake, e nxirrnin bukën si ushtarë në shërbim të huaj, dhe në qytet jetonin rreth njëqind pensionistë të mbretit të Napolit. Greqishten e flisnin pothuajse të gjithë burrat, italishten ata që kishin jetuar jashtë, kurse gratë në përgjithësi dinin pak gjuhë tjetër përveç shqipes. Për goditjen e Ali Pashës burimet nuk pajtohen. Miranda Vickers shkruan se më 1797 ai urdhëroi një sulm mbi Himarën, që u kishte ndihmuar suliotëve kundër tij, dhe se u vranë mbi 6.000 civilë të paarmatosur. Leake, që e gjeti qytetin të pamposhtur, e vendos goditjen më 1798, mbi Nivicën dhe Shën Vasilin, në jug të tij: pashai zbarkoi trupat mëngjesin e së Dielës së Pashkëve, kur banorët ishin në lutje pa armë, dhe fshatrat i ktheu në rrënoja e në çifligje të veta. Numër të vrarësh Leake nuk jep. Piktori Edward Lear e përshkoi bregun e Himarës nga 21 deri më 30 tetor 1848.

Trazirat vazhduan edhe në shekullin XIX: gjatë kryengritjes së vitit 1847, që nisi me besën e Kuvendit të Mesaplikut, reparte të reja osmane zbarkuan në Himarë për t'u rënë prapa krahëve kryengritësve të Zenel Gjolekës, që u detyrua t'i shpërndante forcat. Në dekadat para 1912-s Himara ishte kaza e sanxhakut të Gjirokastrës, dhe në nëntor 1897 aty shpërtheu një kryengritje e re kundër osmanëve, e shtypur me forcë.

1912–1923: Himara mes Vlorës dhe Athinës

Në Luftën e Parë Ballkanike ushtria greke zbarkoi në Himarë dhe e pushtoi bashkë me një varg fshatrash përreth. Kur u shpall pavarësia më 28 nëntor 1912, sipas Kristo Frashërit, ushtritë greke po lëviznin nga Himara drejt Vlorës. Qeveria e Ismail Qemalit ngriti reparte vullnetare rreth Himarës dhe e nisi zyrtarisht luftën kundër ushtrisë greke pasi repartet e saj kishin zbarkuar në Himarë e kishin pushtuar Korçën. Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbylli punën në dhjetor 1913 me raportin e Firences, dhe vija e tij e la Himarën brenda Shqipërisë. Ajo vijë, shkruan Elsie, nuk kënaqi askënd: Çamëria shqiptare dhe shumë tokë tradicionale shqiptare i kaluan Greqisë, ndërsa mjaft vendbanime greke mbetën në Shqipëri.

Më 1914 Athina provoi rrugën e «autonomisë». Në Gjirokastër u shpall më 2 mars «autonomia e Vorio-Epirit», dhe pak ditë më vonë majori i ushtrisë greke Spiro Spiromilo, himariot me origjinë, shpalli «autonominë e Himarës» në një zonë prej shtatë fshatrash të bregut. Me Protokollin e Korfuzit të 17 majit 1914, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit pranoi t'i njihte krahinës — tani katërmbëdhjetë fshatra — venomet e vjetra. Atë vit bandat «vorio-epirote» dogjën fshatra të tëra të Labërisë; në listën e 144 fshatrave të djegur që Frashëri botoi më 1915 janë edhe Kuçi (300 shtëpi), Borshi (183), Bolena (159) e Kallarati (98), sot të gjitha brenda bashkisë së Himarës.

Lufta e Parë Botërore e solli Himarën nën pushtimin italian. Më 3 qershor 1920 Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare i dërgoi komandës italiane ultimatumin që kërkonte t'i dorëzohej qeverisë së Tiranës administrata e Vlorës, e Tepelenës dhe e Himarës. Pas Luftës së Vlorës, Protokolli i Tiranës i 2 gushtit 1920 e detyroi Italinë të tërhiqej nga Shqipëria, përveç Sazanit. Në maj 1921 komitetet «vorio-epirote» dërguan fshehurazi armë në Himarë; qeveria shqiptare u përgjigj me marrëveshjen e qershorit 1921 me shtatë fshatrat himariote, të cilave u njohu venomet dhe privilegjet e vjetra, të hequra sërish me vendim qeverie në prill 1923. Më 9 nëntor 1921 Konferenca e Ambasadorëve i rikonfirmoi kufijtë jugorë të vitit 1913.

Gjeologu finlandez Jakob Sederholm, që hetoi jugun e Shqipërisë për Lidhjen e Kombeve nga dhjetori 1922 deri në shkurt 1923, nuk arriti ta vizitonte Himarën, por shënoi se në nënprefekturën e saj popullsia ishte dygjuhëshe më shumë se kudo tjetër. Burimet greke numëronin aty 3.865 greqishtfolës, shifër që ai e quante padyshim maksimale; krahina kishte 6.032 të krishterë dhe 1.480 myslimanë, dhe tri shkolla greke me tetë mësues e 318 nxënës.

Kënga, lufta dhe ikja

Bregu i Himarës i dha iso-polifonisë një nga zërat e saj më të njohur. Sipas bashkisë së Himarës, Neço Muko, i quajtur Himarjoti, i regjistroi këngët e Himarës për herë të parë në disqe gramafoni në Paris, bashkë me sopranon Tefta Tashko-Koço; për vitin e regjistrimit burimet nuk pajtohen. Nga Dhërmiu doli Petro Marko (1913–1991), që më 1936 shkoi në Luftën Civile Spanjolle me një grup prej 40 shqiptarësh dhe e ktheu atë përvojë në romanin «Hasta la vista» (1958); më 1941 pushtuesit italianë e internuan në ishullin Ustica, burgim që e rrëfeu te «Nata e Ustikës» (1989), dhe më 1947 e arrestuan komunistët.

Në Luftën e Dytë Botërore, më 28 korrik 1944, komando britanike zbarkuan në Spile të Himarës. Historia e Akademisë (1984) shkruan se nga disfata i shpëtoi Brigada XII partizane, që likuidoi garnizonin gjerman të Spiles dhe çliroi Himarën; Miranda Vickers flet për një zbarkim aleat që shkatërroi një garnizon gjerman. Nën diktaturë pakica greke u njoh zyrtarisht dhe, sipas Elsie-t, ishte e integruar mirë, ndonëse qeveria greke ankohej me të drejtë për shkelje të të drejtave të saj në shkollim e fe; shumica e shkeljeve nën diktaturë, shton ai, duket se prekën njëlloj grekë e shqiptarë. Pastaj erdhi ikja: bashkia vetë shkruan se është e dyta në vend për dendësinë më të ulët të popullsisë, pas Dropullit, sepse pjesa dërrmuese e banorëve u largua drejt Greqisë ose qyteteve të mëdha të Shqipërisë.

Himara sot: dy gjuhë, një bashki

Me reformën territoriale të vitit 2014 (Ligji nr. 115/2014) bashkia e Himarës u formua nga njësitë e Himarës, Lukovës dhe Horë-Vranishtit: nga qyteti dhe fshatrat e Bregut, si Dhërmiu, Vunoi e Qeparoi, te Borshi dhe te fshatrat malore Kuç e Kallarat. Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia ka 8.328 banorë, 4.262 burra dhe 4.066 gra, nga të cilët 900 nën 15 vjeç dhe 2.891 të moshës 65 vjeç e lart. Elsie e përshkruan bregun e Himarës si një varg fshatrash shqipfolëse e greqishtfolëse, përfshirë vetë qytezën, dhe vëren se fshatrat kompakte greqishtfolëse të Shqipërisë gjenden në luginën e Drinosit dhe përgjatë bregut të Himarës. Në mbarë vendin, censi i vitit 2023 regjistroi 23.485 vetë që e deklaruan veten grekë. Bashkia e mbështet ekonominë te turizmi, peshkimi, blegtoria dhe ullishtet, ndërsa fshatrat e gurta të Bregut e ruajnë kujtesën e tij në gur (shih «Gurët e Himarës»).