Vushtrria

Vushtrria shtrihet në fushën e Sitnicës, në mes të Prishtinës e Mitrovicës, mbi tokën e vendbanimit antik që komuna e njeh me emrin Vicianum. Për dy shekujt e parë të sundimit osman ishte kryeqendra e sanxhakut që përfshinte Prishtinën dhe pjesën më të madhe të Kosovës lindore, një qytet me mure ku Evliya Çelebiu gjeti dy mijë shtëpi guri dhe banorë që flisnin shqip e turqisht. Këtu lindi Hasan Prishtina, që nga ky qytet i dha shenjën kryengritjes së vitit 1912; afër saj, te Studimja, forcat serbe sulmuan në maj 1999 kolonën e të dëbuarve. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 61.528 banorë.

Pse ka rëndësi

• Për dy shekujt e parë osmanë Vushtrria ishte qendra e sanxhakut që mbulonte Prishtinën dhe pjesën më të madhe të Kosovës lindore; në vitet 1582–1591 tetë në dhjetë banorë të saj ishin myslimanë, pas Pejës përqindja më e lartë mes qyteteve kryesore të Kosovës.
• Më 18 qershor 1878 tre përfaqësues të Vushtrrisë vunë emrin nën Kararnamenë e Lidhjes së Prizrenit, tre muaj pasi Traktati i Shën-Stefanit i kishte premtuar Serbisë pjesën më të madhe të rretheve të Vushtrrisë e Mitrovicës.
• Natën e 2 majit 1999, mes Studimes së Epërme e të Poshtme, policë e paramilitarë serbë nxorën burrat nga kolona e traktorëve të të dëbuarve dhe, sipas vlerësimit të Human Rights Watch, vranë rreth njëqind prej tyre; ekipet e Tribunalit të Hagës gjetën 98 trupa në Studimen e Epërme.

Vicianum: fusha e Sitnicës para qytetit

Komuna e Vushtrrisë e lidh emrin e qytetit me Vicianumin, vendbanimin antik të kohës së dardanëve që Roma e futi në perandorinë e saj dhe që pas saj mbeti nën Bizantin. Në vitin 2005, kur u hap një kanal infrastrukture në Pestovë, rreth katër kilometra para qytetit mbi rrugën Prishtinë–Mitrovicë, një gërmim shpëtimi zbuloi pjesërisht themelet e një vile rustike romake me korridor, ka të ngjarë banesë fshati e një familjeje të pasur pronarësh tokash; sipas regjistrit të trashëgimisë, pranë saj mund të ketë kaluar rruga që lidhte Ulpianën me qytetin antik të njohur si Municipium DD.

Kryeqendra e sanxhakut

Me fushatën e sulltan Mehmetit II të vitit 1455 e gjithë Kosova ra nën sundimin e drejtpërdrejtë osman, dhe Vushtrria u bë qendra e njërit prej tre sanxhakëve në të cilët u nda vendi. Roli i ri e rriti: Malcolm shkruan se Vushtrria dhe Prizreni u gjallëruan pikërisht nga detyra e qendrës administrative, dhe se në nahijen e Vushtrrisë në vitin 1455 mbi dy mijë shtëpi mbanin koshere bletësh. Këtu lindi më 1499 Xhelalzade Salih Çelebiu, historian dhe autor kronike osmane. Qytetet që ishin qendra administrative osmane u islamizuan më shpejt se qytetet e minatorëve e të tregtarëve katolikë: në vitet 1582–1591 Vushtrria ishte tetëdhjetë për qind myslimane, Prishtina gjashtëdhjetë.

Kur Evliya Çelebiu e kaloi Kosovën në fillim të viteve 1660, gjeti një qytet me mure, seli sanxhakbeu, me dy mijë shtëpi guri me çati me tjegulla, me xhaminë e vjetër në treg, me medrese, teqe e hane dhe me një hamam të errët pranë gjykatës; gjeti edhe rënien, sepse para nisjes së fushatës së Kretës ishin mbyllur konakët e 150 parive të qytetit. Për banorët shënoi se shumica nuk flisnin boshnjakisht, por flisnin shqip dhe turqisht. Luftërat me Austrinë e thelluan rënien. Në vitin 1686 regjistri i taksave të rrethit shënonte si të arratisur një të tretën e paguesve të xhizjes së vitit të kaluar; gjatë luftës së viteve 1689–1690 një oficer i shtabit austriak gjeti të braktisura të gjitha rreth 360 fshatrat e zonës së Vushtrrisë e Trepçës; dhe në vitin 1738 një raport osman e quante Vushtrrinë të shkatërruar.

Kalaja, hamami dhe ura pa lumë

Nga qyteti i sanxhakut kanë mbetur tri dëshmi prej guri. Kalaja, në qendër të qytetit të vjetër, është një kullë dykatëshe me mure rrethuese, e ngritur me gurë ranorë e lumi të lidhur me llaç gëlqereje. Regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e vendos në shekullin XIV; historianë shqiptarë i kërkojnë themelet më thellë, në antikitet, dhe themele më të vjetra u zbuluan gjatë restaurimit të vitit 1981. Evliya Çelebiu shkruante se pas pushtimit kalaja ishte rrafshuar, që të mos bëhej më strehë, dhe se themelet dukeshin ende; regjistri shton se osmanët e rindërtuan për nevojat e ushtrisë. Shekulli XX i dha përdorime të papritura: burg në vitet 1918–1922, kinema verore dhe restorant në vitet 1955–1958.

Hamami i Gazi Ali beut, njëqind metra larg xhamisë që mban po atë emër, i përket sipas regjistrit fundit të shekullit XIV ose fillimit të shekullit XV; ka një sallë të madhe me shatërvan guri në mes dhe kupola të ulëta mbi dhomat e larjes, dhe doli jashtë përdorimit në vitet ’70. Kalaja dhe hamami u restauruan në vitet 2013–2014 me financim të Ambasadës së SHBA-së. Ura e Vjetër e Gurit, në perëndim të qytetit, mbi rrugën e vjetër për në Mitrovicë, është 135 metra e gjatë dhe ka nëntë harqe. Mosha e saj mbetet e diskutueshme: regjistri e vendos në shekullin XIV; një vlerësim i Këshillit të Evropës e Komisionit Evropian i vitit 2005 thotë se pesë harqet e para janë ndoshta bizantine, të mesjetës së hershme, dhe katër të tjerat osmane; ndërsa një dokument i arkivit osman i majit 1791 ia atribuon ndërtimin Mahmut pashës. Në shekullin XX Sitnica ndërroi shtrat, dhe ura mbeti mbi tokë të thatë: një urë pa lumë.

1878: tre emra nën Kararname

Traktati i Shën-Stefanit, i nënshkruar në mars 1878 mes Rusisë dhe Perandorisë Osmane, i jepte Serbisë, krahas krahinës së Nishit, edhe pjesën më të madhe të rretheve të Vushtrrisë e Mitrovicës. Kongresi i Berlinit e rishikoi në korrik dhe e la Kosovën brenda perandorisë, por shqiptarët ishin mbledhur tashmë në Prizren. Kararnameja e Lidhjes së Prizrenit u nënshkrua më 18 qershor nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë, dhe Vushtrria dërgoi tre: Hysein Shaipin, Kadriun dhe Ilmi Abdurrahmanin.

Sami Frashëri, në fjalorin e tij enciklopedik osman të viteve 1889–1898, e përshkruan Vushtrrinë si kasaba dhe qendër kazaje në sanxhakun e Prishtinës, me rreth katër mijë banorë, katërmbëdhjetë xhami e mesxhide, dy medrese, shkolla, një kala të rrënuar, një urë të fortë mbi Sitnicë dhe një stacion hekurudhor gjysmë ore larg. Kazaja kishte 325 fshatra me 25 mijë banorë, nga të cilët pesë mijë të krishterë, dhe, shkruan ai, të gjithë flisnin shqip.

Hasan Prishtina dhe kryengritja e vitit 1912

Hasan Prishtina, me emrin e vërtetë Hasan Berisha, lindi në Vushtrri në vitin 1873 dhe u zgjodh më 1908 deputet në parlamentin osman. Kur foli kundër xhonturqve në një audiencë te sulltani, gazeta e tyre Tanin e sulmoi të nesërmen duke e quajtur Hasan beun e Vushtrrisë, deputetin e Prishtinës. Në pranverën e vitit 1912 shiti depot që kishte në Shkup për të financuar kryengritjen, u nis për në Vushtrri dhe prej andej dërgoi lajmëtarë te të betuarit se ora kishte ardhur. Më 5 maj ishte në Drenicë, të cilën ai e quan malësinë e Vushtrrisë dhe të Mitrovicës, bashkë me Zejnullah beun, kushëririn e tij nga Vushtrria, dhe i shkroi nënprefekturës së Vushtrrisë se po ngrinte flamurin e kryengritjes kundër sundimit turk. Në verë, kur mbi 12 mijë kryengritës u shfaqën para Prishtinës, drenicasit nën komandën e Zejnullah beut e morën Vushtrrinë. Shtëpia e Zejnullah beut në Balincë, në veriperëndim të qytetit, regjistrohet sot si trashëgimi kulturore. Fitorja zgjati pak: në tetor 1912 ushtria serbe e pushtoi Kosovën.

Shekulli XX: pushtime, shkolla shqipe dhe protesta

Sipas komunës, në vitet 1915–1918 Vushtrria ishte nën pushtimin austro-hungarez. Në vitin 1941 gjermanët e mbajtën për vete veriun e Kosovës, me Trepçën, Mitrovicën dhe Vushtrrinë, sepse u interesonin minierat e Trepçës dhe hekurudha; aty shqiptarët morën administratën vendore dhe në rajonin e Mitrovicës u hapën të paktën dyzet shkolla fillore shqipe. Në nëntor 1944 në qytet u vendos administrata komuniste jugosllave. Në ditët e para të prillit 1981, pas protestave të studentëve në Prishtinë, demonstratat u përhapën edhe në Vushtrri. Më 31 janar 1997, në Pestovë, policia serbe zuri pritë dhe vrau Zahir Pajazitin, komandantin e parë të UÇK-së, bashkë me dy shokë të tij.

1999: qyteti i djegur dhe kolona e Studimes

Që nga fillimi i vitit 1998 UÇK-ja mbante malet e Çiçavicës, paralel me rrugën dhe hekurudhën Mitrovicë–Prishtinë, dhe OSBE-ja regjistroi përgjatë asaj rruge vrasje e të shtëna që iu atribuuan UÇK-së, si dhe rrëmbimin e dy serbëve dhe të një shqiptareje të akuzuar për bashkëpunim. Më 25 shkurt 1999 ushtria jugosllave nisi atë që e quajti stërvitje dimërore; në të vërtetë ishte operacion për ta shtyrë UÇK-në në mal dhe për të siguruar rrugën e hekurudhën drejt Serbisë. Granatimi i qytetit nisi më 24 mars, ditën e parë të bombardimeve të NATO-s. Në fund të marsit xhamia e çarshisë, e shekullit XV, dhe 40 deri në 50 dyqane rreth saj u dogjën dhe vendi u rrafshua me buldozer. Sipas studimit të Andrew Herscher dhe Andras Riedlmayer, tre nga katër qendrat historike urbane më të ruajtura të Kosovës, Peja, Gjakova dhe Vushtrria, u shkatërruan atë pranverë jo nga bombat, por nga zjarre të vëna me dorë, ndërsa ndërtesat moderne mbetën kryesisht të paprekura. Më 28 mars mijëra banorë u dëbuan; më 3 prill u organizuan autobusë që i çuan në kufirin me Maqedoninë, dhe vala tjetër erdhi më 15–16 prill.

Në fund të prillit dhjetëra mijëra të zhvendosur ishin grumbulluar në krahinën e Shalës, në veri e në lindje të qytetit. Kur ofensiva e forcave qeveritare çau vijat e UÇK-së pranë Bajgorës më 2 maj, një kolonë me disa qindra automjete dhe tre deri në pesë mijë njerëz zbriti drejt Studimes. Mes Studimes së Epërme e të Poshtme, pesë e dy kilometra në lindje të Vushtrrisë, ushtarë, policë e paramilitarë e ndalën kolonën natën, nxorën burrat nga traktorët, u morën paratë dhe vranë shumë prej tyre para familjeve. Human Rights Watch e vlerësoi numrin e të vrarëve rreth njëqind, dëshmitarët e OSBE-së nga 90 deri në 160. Ekipet mjeko-ligjore të Tribunalit të Hagës gjetën 98 trupa në Studimen e Epërme, dhe OSBE-ja shënon edhe 12 të tjerë në Studimen e Poshtme. Të nesërmen rreth 600 burra u ndanë në kooperativën bujqësore pranë motelit Vicianum dhe u dërguan me kamionë në burgun e Smrekonicës, ku u mbajtën me mijëra burra nga veriu i Kosovës; sipas OSBE-së, mbi 3.000 të liruar prej andej kaluan kufirin shqiptar nga 22 maji deri më 8 qershor.

Vrasjet vazhduan gjatë gjithë majit. Sipas banorëve të Vushtrrisë dhe punonjësve të OKB-së, të cituar nga Human Rights Watch, më 22 maj në qytet u vranë 69 burra; Kryqi i Kuq regjistroi po atë ditë 69 burra të zhdukur nga Vushtrria, por Human Rights Watch shënon se nuk e ka dokumentuar vetë rastin dhe se nuk dihet nëse bëhet fjalë për të njëjtët burra. Më 31 maj forcat serbe vranë në Studimen e Poshtme dymbëdhjetë anëtarë të familjes Gërxhaliu, nëntë prej tyre brenda shtëpisë, mes tyre gjashtë fëmijë nën katërmbëdhjetë vjeç.

Pas luftës dhe sot

Liria solli edhe faqen e saj të errët. Para luftës në Vushtrri jetonin rreth 350 familje ashkali, shumë prej tyre kasapë; pas qershorit 1999, sipas Human Rights Watch, shqiptarë sulmuan shumë prej familjeve ashkali: të paktën pesë ashkali u rrëmbyen e u zhdukën dhe mbi njëqind shtëpi të tyre u dogjën. Më 18 mars 2004 një turmë shqiptarësh, në të cilën kishte edhe ish-luftëtarë të UÇK-së, dogji kishën ortodokse të Shën Ilisë dhe të paktën 69 shtëpi ashkalinjsh, ndërsa KFOR-i dhe UNMIK-u nuk morën pjesë aktive në mbrojtjen e tyre. Regjistrimi i vitit 2024 numëron në komunë 45 ashkali.

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Vushtrrisë ka 61.528 banorë: 60.847 shqiptarë, 230 turq, 207 serbë dhe 129 romë. Në shtator 1999 në Vushtrri nisi punën shkolla e re e Shërbimit Policor të Kosovës. Xhamia e Gazi Ali beut, e shkatërruar më 1999, u rindërtua pas disa muajsh, sipas regjistrit të trashëgimisë pa ruajtur asnjë tipar të origjinalit; kalaja dhe hamami qëndrojnë të restauruar, dhe ura e nëntë harqeve rri ende mbi tokën ku dikur rridhte Sitnica.