Hoti

Hoti është fisi i luginës që ngjitet nga krahu lindor i Liqenit të Shkodrës, pranë Hanit të Hotit, përtej Brigjeve deri në Rrapshë, dhe që dikur shtrihej edhe përgjatë liqenit deri në Traboin. Në shekujt e fundit osmanë ishte bajraku i parë i Malësisë së Madhe; mbi tokën e tij, në Deçiq, u ngrit flamuri shqiptar më 6 prill 1911. Dy vjet më vonë Fuqitë e Mëdha ia dhanë Malit të Zi, dhe që atëherë Hoti jeton i ndarë në dy shtete.

Pse ka rëndësi

• Në mobilizimet osmane bajraktari më i vjetër i Hotit njihej si prijës i forcës së përbashkët të Malësisë së Madhe, dhe konsulli francez Hecquard e quante Hotin fisin më të rëndësishëm të pashallëkut të Shkodrës.
• Në prill 1880 malësorët e Hotit e të Grudës, me vullnetarët e Shkodrës, e ndalën ushtrinë malazeze te Ura e Rrzhanicës, dhe më 15 qershor Fuqitë e Mëdha hoqën dorë nga vija Korti, duke i dhënë Malit të Zi Ulqinin në vend të tyre.
• Më 6 prill 1911 mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar; më 1913 Konferenca e Ambasadorëve ia dha Hotin e Grudën Malit të Zi, dhe kur kufiri u rregullua më 1914, Traboini mbeti përtej tij.

Lugina e Hotit dhe Traboini

Sipas Robert Elsie-t, toka e Hotit ngjitet drejt verilindjes në luginën që nis në fund të krahut lindor të Liqenit të Shkodrës, pranë Hanit të Hotit, dhe vazhdon përtej Brigjeve deri te Rrapshë-Starja; është po ajo rrugë që të çon drejt Kelmendit e Vermoshit. Në Mal të Zi të sotëm toka e fisit shtrihej përgjatë liqenit deri në gjirin e Humit dhe ngjitej në Helmës e në Traboin, në anën veriore të malit Bukoviq. Hoti kufizohej me Grudën në veri, me Kelmendin në verilindje dhe me Kastratin në jug.

Lugina ishte më pjellore se pjesa më e madhe e maleve: hotjanët mbanin dhen e dhi, mbillnin grurë, elb, tërshërë e misër dhe peshkonin në liqen bashkë me Kastratin, me të cilin edhe martoheshin. Më 1614 Mariano Bolizza numëroi në Hot 212 shtëpi dhe 600 burra nën armë, nën komandën e Marash Papës; vizitori apostolik Pietro Stefano Gaspari gjeti më 1671 në fshatin Hot 130 shtëpi e 700 shpirt, me një kishë të Shën Prendës që i duhej riparuar çatia. Në shekullin XIX Elsie e vlerëson fisin rreth 4.000 veta. Shenjti mbrojtës ishte Shën Gjon Pagëzori: Shëzjoni i Hotit kremtohej më 29 gusht.

Gegë Lazri: gojëdhëna dhe dokumenti

Emri Hoti del si emër personi më 1330, dhe më 1474 krahina përmendet si montanee octorum, malet e Hotëve. Midis këtyre dy datave, më 27 mars 1417, përfaqësuesit e Venedikut në Shkodër pranuan në besnikëri Andrea Hotin me vëllezërit e bijtë, bashkë me Radash e Mazrrek Hotin; sipas regjistrit të kadastrës së Shkodrës, që e botoi Akademia e Shkencave, ata u zotuan t'i shërbenin Republikës me treqind burra, nga të cilët tetëdhjetë kalorës, dhe Andreas iu dha fshati i Podgorës. Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Hotin me gjashtë vendbanime, krahas Kuçit, Piperit dhe Kelmendit. Gojëdhëna e nis historinë me Gegë Lazrin. Plaku që i rrëfeu Edith Durhamit gjenealogjinë e Hotit tha se Gegë Lazri kishte ardhur me katër djemtë trembëdhjetë breza më parë dhe se ishte vëlla me paraardhësit e Piperëve, të Vasojeviqëve e të Krasniqes, të gjithë të ardhur nga Bosnja për t'u shpëtuar turqve. Një version tjetër i traditës, që e përmbledh Elsie, flet për një Keq Preka që rreth vitit 1520 iku në Piperi; nga djemtë e tij, Lazri u bë i pari i Hotit dhe Bani i Triepshit, dhe nga Pjetër Gega, nip i Lazrit, doli Traboini. Të dyja rrëfimet pranojnë se Lazri nuk gjeti tokë bosh: plaku i Durhamit thoshte se kur erdhi Gegë Lazri, aty kishte njerëz, dhe Hahn-i dëgjoi se Lazri mori fillimisht tokë nga një hotjan i pasur. Dokumentet e shekujve XIV e XV e vërtetojnë: emri i Hotit është më i vjetër se dera e Gegë Lazrit.

Burimet nuk pajtohen as për prejardhjen e Keqit: tradita që përmbledh Elsie e quan sllav, ndoshta nga Bosnja, ndërsa Johann Georg von Hahn, që e dëgjoi rrëfimin më 1850 nga At Gabrieli në Shkodër, arsyetonte se duhej të ishte shqiptar, sepse pasardhësit e tij flisnin shqip dhe ishin katolikë. Fiset vëllezër të gojëdhënës janë sot në dy anë: Piperët e Vasojeviqët sllavishtfolës ortodoksë, Hoti e Krasniqja shqipfolës, dhe Durham pranonte se nuk e dinte cila kishte qenë gjuha e tyre e parë. Po gojëdhëna shpjegon edhe grindjen e gjatë me Triepshin: Lazri, thuhet, ia la vëllait shpatin jugor të Cemit në këmbim të një shale, dhe më 1849 hotjanët u përleshën dy herë me triepshjanët për atë tokë.

Bajraku i parë i Malësisë

Në rendin ushtarak osman Hoti kishte vendin e parë midis fiseve të Malësisë. Gojëdhëna e lidh këtë me Ujk Lucin: sipas plakut të Durhamit, në sulmin mbi Ulqinin ai u hodh i pari, pas tij Hoti e Gruda, dhe qyteti ra; veziri i Shkodrës e bëri mysliman, e shpalli bajraktarin e parë të maleve dhe i dha të drejtën ta lidhte kalin në hyrje të pazarit pa paguar taksë. Prandaj, në një fis katolik, dera e bajraktarit ishte myslimane. Elsie e vendos ngjarjen në luftimet për Ulqinin më 1696, Durham në fushatën e Mehmet Bushatit në mesin e shekullit XVIII; data mbetet e pasigurt.

Ajo që është e dokumentuar e thotë George Gawrych: në mobilizim qeveria osmane e njihte bajraktarin më të vjetër të Hotit si prijës të forcës së përbashkët të Malësisë së Madhe, nga e cila ministria e luftës priste 6.200 pushkë. Rreth 500 shtëpi të Hotit ishin katolike dhe 23 myslimane. Ky ishte nder brenda ushtrisë së sulltanit, jo kundër saj: flamuri i Hotit, shkruante Hahn, ngrihej në krahun e majtë të ushtrisë osmane. Më 1737, kur Austria hyri në Kosovë, 200 hotjanë ishin megjithatë me kryengritësit në Pazar të Ri. Besnikëria e parë e fisit ishte ndaj vetvetes dhe ndaj tokës së tij.

1880: vija Korti dhe Ura e Rrzhanicës

Pasi shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit mbrojtën me armë Plavën e Gucinë, që Kongresi i Berlinit ia kishte dhënë Malit të Zi, ambasadori italian në Stamboll, konti Corti, propozoi që në vend të tyre Malit të Zi t'i jepej krahina e Hotit dhe e Grudës, bashkë me një pjesë të Kelmendit; Gawrych vëren se vija e re do t'i priste të dy fiset më dysh. Ambasadorët e miratuan më 18 prill 1880 dhe e caktuan dorëzimin për 22 prill. Komiteti Ndërkrahinor i Shkodrës kishte ngritur një Shtab Ushtarak nën kolonelin Hodo Sokoli, ku hynin nga Hoti Dedë Gjoni dhe Ismail Marku. Më 22 prill, kur garnizoni osman lëshoi kalanë e Tuzit, vullnetarët shqiptarë i zunë pozicionet para malazezëve; te Ura e Rrzhanicës u ndeshën me pararojat e tyre, dhe malësorët nën Ismail Markun e Bazo Kurtin sulmuan forcat kryesore malazeze në Helm, buzë Cemit, deri sa ato u tërhoqën në Podgoricë. Elsie përmend si komandant ushtarak të atyre ditëve bajraktarin e Hotit, Çun Mulën, që bashkë me Bazo (Baca) Kurtin e Grudës i zmbrapsi malazezët te ura.

Historia e Shqipërisë e Institutit të Historisë numëron rreth 6.000 vullnetarë në vijë më 22 prill dhe rreth 9.000 në fillim të majit; Elsie flet për rreth 8.000, një pjesë e mirë prej tyre hotjanë. Dedë Gjo Luli nga Traboini u kundërvu inkursioneve malazeze në Hot e Grudë dhe ishte ndër mbrojtësit e Plavës e Gucisë; Durham i jepte meritën kryesore për Tuzin plakut Marash Uci nga Rrapsha. Më 15 qershor 1880 Fuqitë e Mëdha hoqën dorë nga Hoti e Gruda dhe vendosën t'i jepnin Malit të Zi Ulqinin: shpëtimi i Hotit u pagua me dorëzimin e një qyteti tjetër shqiptar. Më 26 nëntor 1880, pasi taborët osmanë e thyen qëndresën shqiptare, Ulqini iu dorëzua ushtrisë malazeze.

Deçiqi, 1911

Kryengritja e vitit 1911 nisi në tokën e Hotit. Për t'i shpëtuar rekrutimit, shumë malësorë kishin ikur në Mal të Zi, ku mbreti Nikolla, shkruan Historia e Shqipërisë, kërkonte ta vinte lëvizjen nën dorën e vet; Durham, që ndodhej atje, e dinte se armët ua jepte Mali i Zi. Më 24 mars një grup malësorësh sulmoi fortifikatën kufitare të Rrapshës; brenda pak ditësh kryengritësit, të udhëhequr nga Dedë Gjo Luli e Gjekë Marash Luli, arritën në 3.000. Luftimet më të rënda u bënë nga Tuzi deri në Kastrat e sidomos në malin e Deçiqit, ku sulmin e malësorëve, shkruan Elsie, e organizoi Dedë Gjo Luli; më 6 prill mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar, sipas Elsie-t për herë të parë që nga viti 1479. Kryengritësit e quajtën atë ditë «Dita e Shqipnisë». Luftuan edhe gra: më e njohura prej tyre, Tringë Smajli nga Gruda fqinje, u bë për The New York Times Zhan d'Arka e Shqipërisë.

Shefqet Turgut pasha mori komandën me forca të mëdha, rreth 20.000 veta sipas Historisë së Shqipërisë, 8.000 sipas Gawrych-it. Gjatë armëpushimit, më 14 maj, trupat e tij e morën Deçiqin; deri më 21 maj kishin hyrë në Hot, duke djegur shtëpitë dhe duke përdhosur kishat, dhe Durham numëroi rreth 5.000 refugjatë në fushën e Podgoricës. Më 23 qershor, në Greçë, krerët miratuan memorandumin e njohur si Libri i Kuq, me kërkesat e formuluara nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi; katër nga njëzet e dy nënshkruesit ishin hotjanë. Marrëveshja e Podgoricës, në fillim të gushtit, solli amnisti, premtime për shkolla fillore në nahijet e Malësisë, Hotin përfshirë, dhe dhjetë mijë lira dhuratë nga sulltani. Marash Uci, plaku që Gjergj Fishta e kishte njohur në Rrapshë më 1902, vdiq, shkruan Durham, nga pneumonia në dimrin pas kryengritjes, i strehuar nga një françeskan; Elsie i jep vdekjen më 1914 dhe e vendos në korrik 1913 krah Dedë Gjo Lulit para admiralit Burney. Burimet nuk pajtohen.

1912–1914: Hoti i dhënë Malit të Zi

Historia e viteve që pasuan nuk është e thjeshtë. Në vjeshtën e vitit 1912, sipas raporteve diplomatike të kohës që sjell Gjovalin Gjeloshi te Gazeta Dielli, krerë të Hotit e të Grudës dhanë në Cetinë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi. Kur nisi Lufta Ballkanike, grudasit ishin ndër të parët mbi Deçiq, por censura malazeze nuk lejoi që malësorët të përmendeshin. Në shkurt 1913, kur Sokol Baci mori urdhër të mblidhte katër mijë malësorë për sulmin mbi Shkodrën, nga Hoti, shkruan Durham, erdhën vetëm tridhjetë.

Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi që Shkodra t'i mbetej Shqipërisë, por ia dha Malit të Zi Hotin e Grudën, dy fiset që, shkruante Durham, kishin mbajtur peshën më të madhe të luftës për liri më 1911. Në verën e 1913-s krerët e Hotit, nën Dedë Gjo Lulin, i deklaruan Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit dhe zëvendësadmiralit Cecil Burney, kreut të administratës ndërkombëtare të Shkodrës, se nuk do t'i nënshtroheshin Malit të Zi. Nuk mjaftoi. Në mesin e prillit 1914 Mali i Zi shpalli pushtimin ushtarak të Hotit e të Grudës; pjesa më e madhe e vendbanimeve të Hotit u rrafshua nga trupat e komandantit malazez Martinoviq, dhe rreth 700 familje nga të dy fiset ikën rreth 23 prillit në Kastrat e prej andej në Shkodër, duke humbur edhe kullotat dimërore të Bunës. Kur çështja u rregullua po atë vit, një pjesë e Hotit iu kthye Shqipërisë, por Traboini mbeti në Mal të Zi; disa familje traboinase zbritën në fushën në veri të Shkodrës dhe ngritën fshatin Hoti i Ri. Dedë Gjo Luli u vra nga forcat malazeze më 24 shtator 1915, pranë Oroshit në Mirditë.

Hoti sot

Fshatrat Hot e Rrapshë-Starje i përkasin sot Bashkisë Malësi e Madhe, që në regjistrimin e INSTAT-it të vitit 2023 numëroi 21.684 banorë; nëpër luginë ngjitet, mbi Leqet e Hotit, rruga për në Tamarë e Kelmend. Arza, Helmësi e Traboini janë në Mal të Zi, në komunën e Tuzit, që i rendit ndër vendbanimet e veta, ku regjistrimi i Monstat-it i vitit 2023 gjeti 12.979 banorë, nga të cilët 8.119 shqiptarë. Emri i fisit është edhe emri i pikës kufitare midis dy shteteve, Hani i Hotit. Në Traboin lindi Dedë Gjo Luli, që Fishta e përjetësoi në Lahutën e Malcís, dhe në Rrapshë Fishta dëgjoi nga Marash Uci rrëfimet e luftërave me malazezët që e frymëzuan për atë epope. Hoti humbi një pjesë të tokës së vet në tryezat e Fuqive, por në vargjet e Fishtës mbeti një nga zemrat e kujtesës kombëtare.