Masakra e Poklekut

Më 17 prill 1999, në Poklek të Drenasit, policët serbë mbyllën në një dhomë të shtëpisë së Sinan Muqollit dhjetëra gra, fëmijë e pleq që ishin strehuar aty, hodhën brenda bomba, vranë me automatik këdo që kishte mbetur gjallë dhe u vunë flakën trupave. Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë numërojnë 53 të vrarë, mes tyre 23 a 24 fëmijë; Human Rights Watch, që e vizitoi shtëpinë në qershor 1999, shënoi të paktën 47. Deri në prill 2024 askush nuk ishte dënuar për këtë krim.

Pse ka rëndësi

• Viktimat ishin në shumicën dërrmuese gra e fëmijë: sipas IKKL-së, 34 nga 53 të vrarët ishin femra dhe 24 ishin nën 18 vjeç, ndërsa sipas Fondit për të Drejtën Humanitare shumica e fëmijëve nuk i kishin mbushur shtatë vjeç.
• Krimi u dokumentua që në vitin 1999 nga Human Rights Watch dhe OSBE-ja, me dëshmi të të mbijetuarve dhe me vizitë në vendngjarje, por nuk u gjykua në Hagë, dhe kallëzimi penal që Fondi për të Drejtën Humanitare paraqiti në Beograd më 2015 nuk kishte marrë epilog gjyqësor deri në prill 2024.
• Shtëpia e Muqollëve, e djegur dy herë, mbeti në këmbë dhe në vitin 2024 ishte bërë shtëpi-muze me sendet e viktimave.

Fshati buzë Feronikelit

Poklek shtrihet në skaj të Gllogocit, qendrës së komunës që sot quhet Drenas, në Drenicë. Ka dy pjesë, Poklekun e Vjetër dhe Poklekun e Ri; ky i fundit, sipas OSBE-së, është një lagje në buzë të qytetit, pranë fabrikës së Feronikelit. Fabrika e përcaktoi fatin e fshatit: sipas Tribunalit të Hagës, që nga maji i vitit 1998 aty qëndronin përforcime të policisë speciale nga Serbia, dhe Human Rights Watch shënon se prania e tyre e mbajti Poklekun vend të rrezikshëm deri në mars 1999; shumë banorë u shpërngulën në Gllogoc ose në Vasilevën fqinje. UÇK-ja ishte aktive në fshat e përreth tij të paktën që nga marsi i vitit 1998. Një vlerësim i bërë për Bashkimin Evropian në janar 1999 gjeti të dëmtuara 40 për qind të 70 shtëpive të Poklekut të Ri dhe 47,6 për qind të 164 shtëpive të Poklekut të Vjetër. Lufta në Drenicë kishte nisur një vit më parë, kur sulmet e policisë në Prekaz, Likoshan e Qirez dhe luftimet që pasuan lanë 83 fshatarë të vrarë, mes tyre të paktën 24 gra e fëmijë.

31 maji 1998: dhjetë burrat e Poklekut të Ri

Më 31 maj 1998 rreth 300 policë të njësive speciale, me rreth 22 transportues të blinduar e xhipa që erdhën nga baza e Feronikelit, sulmuan Poklekun e Ri. Rreth gjashtëdhjetë gra e fëmijë dhe dhjetë burra u mbyllën në shtëpinë e Sahit Qorrit; gratë e fëmijët u lëshuan më pas drejt Vasilevës. Ardian Deliu, shtatëmbëdhjetë vjeç, u gjet i vrarë po atë mbrëmje. Nëntë të tjerët, Ahmet Berisha, Hajriz Hajdini, Muhamet Hajdini, Sahit Qorri, Sefer Qorri, Ferat Hoti, Rama Asllani, Fidel Berisha dhe pesëmbëdhjetëvjeçari Blerim Shishani, nuk u panë më; deri në shtator 1998 policia nuk u kishte dhënë familjeve asnjë të dhënë për ta. OSBE-ja, duke iu referuar Amnesty International, shënon dy të vrarë dhe tetë të zhdukur.

Prilli i Drenicës

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së në mars 1999, shkruan Human Rights Watch, në Drenicë pasuan tre muaj terrori: policia dhe paraushtarakët serbë, të mbështetur nga ushtria, i zbrazën fshatrat një nga një, për të shkatërruar UÇK-në dhe bazën e saj. Burrat u ndaluan në masë dhe qindra prej tyre u ekzekutuan; si më parë në Obri të Epërme e në Reçak, u vranë edhe gra e fëmijë nga familjet e njerëzve të lidhur me UÇK-në. Në Izbicë ishte kryer më 28 mars një nga masakrat më të mëdha të konfliktit. Po atë të shtunë, 17 prill, forcat serbe sulmuan edhe Çikatovën e Vjetër, disa kilometra larg, dhe vranë njëzet e katër burra të familjes Morina; trupa të viktimave të Çikatovës, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, u gjetën më vonë në varrin masiv të Rudnicës në Serbi, ku ishin fshehur për pesëmbëdhjetë vjet.

E shtuna, 17 prill 1999

Ishte ditë me shi. Policia e sulmoi fshatin rreth orës 6:00 dhe të shtënat nisën në 8:30, i tregoi më vonë Human Rights Watch një grua e familjes Muqolli. Banorët ikën nëpër ara drejt Gllogocit; grupi i saj arriti, por një grup i dytë u ndal nga policia dhe u kthye prapa. Një burrë pesëdhjetë e pesë vjeç nga ky grup, që i mbijetoi masakrës, kujtonte se policët u kishin thënë të ktheheshin, sepse në Poklek nuk do të ndodhte asgjë.

Të kthyerit u strehuan në shtëpinë e Sinan Muqollit, në pjesën e vjetër të fshatit, bashkë me fqinjë e të zhvendosur, shumica gra, fëmijë e pleq: 59 vetë sipas FDH-së, 57 sipas IKKL-së, 64 sipas dëshmive që mblodhën Human Rights Watch dhe OSBE-ja. Pasdite, rreth orës 16:00 sipas FDH-së dhe IKKL-së, rreth 17 a 18 sipas dëshmitarëve të HRW-së e të OSBE-së, dy policë hynë në oborr. Sinani doli dhe u tha se brenda kishte kryesisht gra e fëmijë; policët i nxorën të gjithë me duar lart, i kontrolluan, i kthyen brenda dhe mbajtën në oborr vetëm Sinanin dhe Ymer Elshanin, pesëdhjetëvjeçar nga Korrotica, autor librash për fëmijë, që ndodhej aty si mik. Pas pak minutash, ata që ishin brenda dëgjuan breshëritë: të dy burrat u vranë.

Pastaj njëri nga policët theu dritaren e dhomës, hapi derën dhe hodhi brenda një bombë, e pas një a dy minutash një tjetër; sipas dëshmive që mblodhën OSBE-ja dhe IKKL-ja, e para ishte bombë tymi. Disa minuta më vonë i njëjti polic hyri në dhomë dhe vrau me breshëri automatiku këdo që pa se ishte ende gjallë. Gjashtë vetë arritën të shpëtonin. Mes tyre ishte Elhame Muqolli, atëherë katërmbëdhjetë vjeç, e plagosur në këmbë, që doli nga dritarja ndonëse e dinte se në oborr kishte policë; atë ditë ajo humbi nënën, tri motra e dy vëllezër. Policët u kthyen me dy kanaçe me benzinë dhe i vunë flakën dhomës; sipas FDH-së, katër të mbijetuar që nuk kishin dalë ende, mes tyre një fëmijë dyvjeçar, u dogjën të gjallë. Dy ditë më vonë shtëpia u dogj sërish.

Numrat dhe emrat

Numri i saktë mbeti i diskutueshëm, sepse trupat u dogjën dhe eshtrat i mblodhën vetë familjarët. Human Rights Watch shkruante në korrik 1999 se të paktën 47 vetë ishin vrarë në dhomë, mes tyre me siguri njëzet e tre fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç, dhe botoi vetëm emrat që gjendeshin në të dyja listat që i dha familja, njëra me 44 emra e shtatë viktima të panjohura, tjetra me 48 emra. OSBE-ja, nga dëshmia e një të mbijetureje, numëroi 46 të vrarë nga breshëritë, dy gra të vrara nga bomba dhe dy burrat e nxjerrë në oborr. FDH-ja, në vitin 2015, dhe IKKL-ja, në vitin 2025, japin 53 të vrarë: sipas FDH-së 24 gra e 23 fëmijë, sipas IKKL-së 34 femra e 19 meshkuj, 24 prej tyre nën 18 vjeç. Për vendin burimet pajtohen: Human Rights Watch, IKKL-ja dhe dy kapituj tematikë të raportit të OSBE-së e vendosin masakrën në Poklekun e Vjetër; vetëm kapitulli i OSBE-së për Gllogocin e rendit nën Poklekun e Ri, nga ku ishte nisur familja e dëshmitares.

Shumica e të vrarëve ishin të familjes Muqolli; me ta u vranë edhe pjesëtarë të familjeve Elshani, Hoxha e Cerraku. Lista e Human Rights Watch nis me Sinanin, pesëdhjetë e pesë vjeç, dhe përmban, mes të tjerëve, Lirinë, shtatë muajshe, Qendrimin, një vjeç, Lindita Hoxhën nga Korrotica, njëzet vjeç, dhe Halim Klunën, shtatëdhjetë e shtatë vjeç, i cili, sipas listës, u vra diku tjetër dhe thuhet se u hodh në një pus. Fadil Muqolli, luftëtar i UÇK-së që atë ditë nuk ishte në shtëpi, humbi gruan, të bijën Shehide dhe djemtë Naser, Ylber e Egzon. Teuta Elshani, e bija e Ymerit, humbi prindërit dhe katër vëllezërit.

Pas masakrës

Të nesërmen katër gra nga Poklek, që u përpoqën të arrinin në Gllogoc, u qëlluan nga snajperët te ura pranë Feronikelit; njëra u vra, të tjerat u plagosën. Pas katër ditësh të mbijetuarit gjetën trupat e Sinanit e të Ymerit të djegur e të hedhur në pus; më 23 prill tetë vetë u kthyen në shtëpi, fotografuan vendin dhe i çuan eshtrat në një vend të sigurt. Pasi NATO-ja bombardoi më 29 prill fabrikën e Feronikelit, mijëra civilë u dëbuan me autobusë nga Gllogoci; më 1 maj një grup të zhvendosurish nga Çikatova e Vjetër dhe Poklek pagoi nga 50 marka gjermane për t'u hipur në autobusët për Maqedoni, pjesë e dëbimit masiv të shqiptarëve. Human Rights Watch e vizitoi shtëpinë më 25 qershor: ishte kryesisht e djegur, me gjurmë plumbash nëpër mure, me gëzhoja të një arme të kalibrit të madh në dysheme dhe me gjak të tharë në bodrumin poshtë dhomës. Familjarët i treguan studiuesit një kuti kartoni me eshtra dhe pusin aty pranë.

Kallëzimi që nuk u bë gjyq

Masakra e Poklekut nuk u gjykua në Tribunalin e Hagës: as aktgjykimi i vitit 2009 kundër gjashtë zyrtarëve të lartë serbë e jugosllavë për Kosovën, as ai i vitit 2011 kundër Vlastimir Đorđević, nuk e kanë Poklekun mes vendeve të krimit. Më 17 gusht 2015 Fondi për të Drejtën Humanitare i paraqiti Prokurorisë për Krime Lufte të Serbisë kallëzim penal kundër dy pjesëtarëve të paidentifikuar të njësitit të 86-të të Njësive Speciale të Policisë (PJP) të Ministrisë së Brendshme të Serbisë, si dhe kundër ish-komandantit të njësitit dhe komandantit të çetës së tyre, për mosparandalim e mosndëshkim të krimit. Bashkë me kallëzimin u dorëzuan 26 prova. Sipas FDH-së, një dokument i ministrisë, i paraqitur si provë në Hagë, vërteton se njësiti i 86-të ishte në Poklek ditën e krimit, në përputhje me uniformat që përshkruan të mbijetuarit, ndërsa përreth zhvillohej një aksion me Brigadën e 15-të të Blinduar dhe Brigadën e 37-të të Motorizuar të ushtrisë jugosllave. Në prill 2024 drejtuesi i një organizate që dokumenton viktimat e luftës i thoshte Zërit të Amerikës se krimi ende nuk kishte marrë epilog gjyqësor.

Shtëpia-muze

Shtëpia e Sinan Muqollit mbeti në këmbë, ndërsa qindra shtëpi të ngjashme u rrafshuan ose u shkatërruan. Njëzet e pesë vjet pas masakrës ajo ishte bërë muze, me rrobat, fletoret e sendet e 53 viktimave, me fotografitë e tyre nëpër mure dhe me fotografitë e bëra pak pas masakrës; sipas Radios Evropa e Lirë, dyert mbaheshin të mbyllura, sepse nuk kishte guidë për vizitorët. IKKL-ja e quan masakrën një nga më makabret e luftës në Kosovë. Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në Poklek 1.875 banorë, 1.873 prej tyre shqiptarë.

Në shtëpinë e Muqollëve, sipas të gjitha dëshmive, nuk pati luftime. Pati një dhomë me gra e fëmijë, bomba, një automatik dhe dy kanaçe me benzinë. Dëshmitë, emrat dhe gjurmët në mure u regjistruan që në pranverë e verë të vitit 1999; ajo që mungon është gjykimi.