Thethi

Në krye të luginës së Shalës, aty ku lumi lind nga burimet e Okolit dhe malet e mbyllin horizontin nga të katër anët, shtrihet Thethi — bajraku i sipërm i fisit të Shalës, në zemër të Bjeshkëve të Nemuna. Këtu, në fisin ku Kanuni i Lekë Dukagjinit u mbajt më rreptë se kudo, Edith Durham pa më 1908 kuvendin e Shalës të vendoste për luftë e paqe, dhe këtu qëndron ende kulla e ngujimit, ku burri në gjak mbyllej për të shpëtuar jetën. Sot Thethi është pjesë e një parku kombëtar dhe qendër e mbrojtur historike — dhe një fshat që banohet gjithnjë e më shumë vetëm verës.

Pse ka rëndësi

• Thethi ishte bajraku i sipërm i Shalës, fisit ku, sipas Robert Elsie, Kanuni i Lekë Dukagjinit u zbatua më rreptë se kudo; Edith Durham e gjeti më 1908 me 180 shtëpi, nga të cilat 80 në Okol.
• Shteti e shpalli park kombëtar me vendimin nr. 96 të Këshillit të Ministrave, më 21 nëntor 1966, mbi 2.630 hektarë; më 2017 u shpall qendër e mbrojtur historike, dhe më 26 janar 2022 u përfshi në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë».
• Brenda qendrës historike ruhen monumente kulture të kategorisë së parë, ndër to Kulla e Nikoll Zef Koçekut — kulla e ngujimit — dhe banesa e Lulash Kecit, sot Muzeu Etnografik i Dukagjinit.

Lugina ku mbaron Shala

Lumi i Shalës lind nga burimet e Okolit, në skajin verior të luginës, dhe zbret drejt jugut mes bllokut të Bjeshkëve të Nemuna në perëndim dhe atij të Jezercës në lindje. Plani i menaxhimit të parkut, i hartuar më 2014 për Ministrinë e Mjedisit, rendit majat përreth — Radohima 2.570 metra, Papluka 2.569, Maja e Alisë 2.471, Arapi 2.217 — dhe e vendos Thethin rreth 75 kilometra larg Shkodrës. Rruga hyn nga Boga përmes Qafës së Thores, rreth 1.700 metra mbi det, ku dëbora shpesh rri deri në maj.

Thethi nuk është një fshat i vetëm. Inxhinieri austriak Karl Steinmetz, që e përshkoi luginën në fillim të shekullit XX, shkruante se Thethi është më shumë krahinë se vendbanim: pjesa në veri të grykës së Ndërlysës quhej Theth, ajo në jug Shala e Madhe — dy gjysma të të njëjtit fis që nuk e quanin njëra-tjetrën të afërm, ndaj martesat mes tyre lejoheshin. Ai numëroi shtatë lagje me 90 shtëpi; Durham, pak vite më vonë, numëroi 180 shtëpi në bajrak. Durham e pa fushën e Thethit me kulla guri të ngritura mbi shkëmbinj të veçuar, me mure pa dritare e me frëngji të vogla për pushkë.

Shala: tre vëllezër dhe një fis që zbriti në Kosovë

Tradita që Durham dëgjoi i nxirrte Shalën, Shoshin dhe Mirditën nga tre vëllezër që ikën nga shtypja osmane: njëri kishte një shalë, tjetri një shoshë, i treti s'kishte asgjë, ndaj u përshëndet me mirë dita dhe iku. Durham e quajti rrëfimin përrallë, por shtoi se Mirdita ende nuk martohej me Shalën e Shoshin. Sipas traditës vendase që ajo shënoi, më 1532 fisi u nda në tri shtëpi — Pecaj, Lotaj e Lekaj — që u bënë bajrakë më vete; bashkë me Thethin, Shala pati kështu katër bajrakë.

Vizitatori apostolik Pietro Stefano Gaspari e shënoi më 1671 fshatin e Shalës me 32 shtëpi e 200 shpirtra. Fisi ishte katolik: famullia e Shalës u themelua më 1763, ndërsa Thethi u bë famulli më vete më 1892. Regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 e numëroi Shalën me 431 shtëpi dhe 2.512 banorë.

Por fisi nuk mbeti brenda luginës. Fshati Isniq pranë Deçanit thuhet se është i tëri i Shalës. Johann Georg von Hahn gjeti më 1858 se shaljanët përbënin popullsinë kryesore të krahinës së Vushtrrisë dhe e njihnin Shalën katolike të Alpeve si fisin e tyre amë. Sot ata janë të përqendruar rreth Mitrovicës, në Shalën e Bajgorës, ku Bajgora është më e madhja nga 37 vendbanimet e tyre.

Kuvendi, kambana dhe kulla e ngujimit

Kur Durham mbërriti në Theth në pranverën e vitit 1908, e gjeti luginën në kuvend. Gati njëqind krerë të Shalës ishin mbledhur në shtëpinë e kishës për të vendosur për paqe a luftë. Kryetari i këshillit, shënoi ajo, zgjidhej nga populli, ndërsa bajraktari i trashëguar i Thethit printe vetëm në luftë. Fiset myslimane fqinje ishin furnizuar në mënyrë të mistershme me pushkë Mauser — thuhej, nga vetë qeveria osmane: Krasniqja mburrej me 350, Gashi me 300, Vuthaj me 80, ndërsa Shala e krishterë kishte gjashtë a tetë. Kuvendi lidhi besë paqeje me Shoshin e Mërturin dhe vendosi t'u çonte fjalë myslimanëve të Vuthajt e të Gucisë se, shtatë ditë pas njoftimit, do të ishte në gjendje lufte me ta. Vendimin e shkroi famullitari, i vetmi që dinte shkrim.

Ajo që e dallonte Thethin, sipas Durham, ishte se ishte pothuajse i lirë nga gjaku: në pak më shumë se katër vjet kishin ndodhur vetëm dy raste, kryesisht falë françeskanit të ri të famullisë. Ai vetë i tregoi si e kishte ndalur një përleshje: kur burrat ngritën pushkët në kuvend, vrapoi në kishë dhe i ra kambanës me sa fuqi kishte; nga zakoni, ata i futën pisqollat në brez, kaluan pushkët në dorën e majtë dhe nisën të bënin kryq. Kur gjaku shuhej me një familje jo të afërt, shënoi ajo, pajtimi zakonisht vulosej me një martesë — jo gjithmonë me sukses.

Rendi kishte edhe arkitekturën e vet. Gjeografi gjerman Kurt Hassert, që kaloi nëpër Shalë më 1897, shkruante se në malësi shtëpitë kishin frëngji në vend të dritareve dhe se, meqë burrat i kufizonte gjaku ndërsa gratë ishin të paprekshme, punën e arës e bënin kryesisht gratë. Në Theth ky rend ka lënë monumentin e vet: kullën e Nikoll Zef Koçekut, një ndërtesë guri me tri kate, me frëngji të vogla e me themele të ngulura në shkëmb, rreth njëqind metra në perëndim të kishës. Kulla e ngujimit ishte strehë: aty mbyllej burri në gjak, për aq kohë sa nuk kishte një besë që ta lironte.

Durham, Lane dhe shkolla e vitit 1921

Durham qëndroi një kohë në Theth, u kthye sërish, dhe shkroi se asnjë vend ku jetojnë njerëz nuk i kishte dhënë një përshtypje të tillë izolimi madhështor nga gjithë bota. Ajo shënoi ligjin me të cilin Thethi, si gjithë Shala, ndalonte nxjerrjen e drithit: burimi i vetëm i afërt i drithit ishte Gucia myslimane, dhe pas saj mbetej vetëm tregu i shtrenjtë e i largët i Shkodrës. Pa në varreza kryqe të mëdha druri, me krahë që mbaronin në rrathë me një diell me rreze: Thethi ishte ndër vendet e pakta të veriut që s'e kishte humbur artin e vjetër të gdhendjes në dru. Dhe pavarësisht mohimeve të saj, gjithë Thethi besonte se ajo ishte motra e mbretit të Anglisë, ardhur për t'i çliruar, dhe i drejtohej me titullin Kralica.

Pas saj erdhën të tjerë. Shtjefën Gjeçovi, mbledhësi i Kanunit, jetoi në Theth më 1916–1917, në vitet kur mblidhte nëpër male lëndën për ligjin zakonor e për folklorin. Më 1921 erdhi shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, që e përshkroi udhëtimin te Peaks of Shala (1922). Ajo udhëtonte me dy shoqe, punonjëse të Kryqit të Kuq me pushime nga puna e tyre, që kishin mbledhur vetë në Amerikë paratë për tri shkolla malore; ajo e Thethit do të ishte e para. Kur mbërritën, famullitari — Lane e quan Padre Marjan — e kishte hapur shkollën dhjetë ditë më parë, para se të ngrihej ndërtesa: ditën e parë erdhën 43 nxënës, të dytën 62, të tretën 97. Ai u mësonte shkrimin në dhomën e vet, duke shkruar me shkumës mbi mure.

Kufiri, regjimi dhe heshtja

Lane gjeti edhe një luginë të prerë nga tregjet e veta. Më 1913 Konferenca e Londrës ia kishte dhënë Malit të Zi Plavën e Gucinë, burimin e drithit që Durham e kishte parë si të vetmin të afërt, ndërsa Peja, ku sipas Steinmetz-it thethjanët blinin miellin më lirë se në Shkodër, mbeti gjithashtu matanë kufirit. Lane shkroi se qytetet ku burrat e Thethit kishin shkuar gjithmonë në treg i mbanin serbët dhe se kullotat e tyre ishin në duart e ushtrive serbe. Prandaj u fol se Thethi ishte mik i serbëve — dhe shtëpitë e krerëve të tij, shkroi ajo, i kishte shkatërruar një kompani ushtarësh e dërguar nga qeveria e brishtë e Tiranës.

Shekulli që pasoi e mbylli luginën nga brenda. At Daniel Gjeçaj, françeskan i lindur në Theth më 14 tetor 1913, u paralajmërua më 1948 se do ta arrestonin dhe u arratis në Jugosllavi; më 1955 arriti në Itali, prej nga zëri i tij foli në Radio Vatikani deri më 1992. Fushata e nisur më 6 shkurt 1967 i mbylli brenda pak muajsh pothuajse të gjitha kishat e xhamitë e vendit. Gjakmarrja, shkruan Elsie, u frenua ndjeshëm pas Luftës së Dytë Botërore, për t'u rikthyer në veri pas rënies së diktaturës. Natyra mori mbrojtje: me vendimin nr. 96 të Këshillit të Ministrave, më 21 nëntor 1966, Thethi u shpall park kombëtar — datë që e japin njësoj regjistri zyrtar i zonave të mbrojtura dhe plani i menaxhimit i vitit 2014, ndonëse disa burime shqiptare, ndër to Gazeta Dielli më 2014 dhe ATSH-ja më 2017, shkruajnë 1976. Sipas historikut të botuar në Gazetën Dielli, nga viti 1968 në luginë u ngritën qendra pushimi e hotele që pritën pushues për 35 vjet.

Thethi sot

Në prill 2017 Këshilli Kombëtar i Restaurimeve e shpalli Thethin Qendër të Mbrojtur Historike, duke veçuar banesat me çati shumë të pjerrëta, të mbuluara me dërrasa, që nuk e mbajnë dëborën — një arkitekturë e përhapur vetëm në zona të kufizuara, si në Theth të Dukagjinit dhe në Vermosh të Kelmendit. Më 26 janar 2022, me vendimin nr. 59 të Këshillit të Ministrave, parku i Thethit u bashkua me atë të Luginës së Valbonës dhe me rezervatin e Lumit të Gashit në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», gjithsej 82.844,65 hektarë. Një shteg këmbësorësh e lidh Thethin me Valbonën përmes Qafës së Valbonës, dhe çdo 25 qershor lugina mbledh për Ditën e Bjeshkës njerëz nga Shala, Pulti, Shoshi e Boga.

Por shifrat që e përcaktojnë Thethin e sotëm janë të tjera. Plani i vitit 2014 shkruante se banorët e Thethit e punojnë tokën vetëm gjysmën e vitit, se njerëzit e Alpeve ikin për punë drejt Shkodrës, Koplikut e Tiranës dhe kthehen verës, dhe se dyzet shtëpi ishin kthyer në bujtina. Në prill të vitit 2015, sipas banorëve, rruga ishte ende e bllokuar nga bora që prej nëntorit. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, qarku i Shkodrës humbi 28,3 për qind të popullsisë mes 2011-s dhe 2023-s — rënia më e thellë e çdo qarku në vend. Bajraku që Durham e gjeti me 180 shtëpi jeton sot me ritmin e stinëve: i mbushur verës, i heshtur dimrit.

Në Theth prehet edhe Robert Elsie, albanologu që i dha botës anglishtfolëse Lahutën e Malcís të Gjergj Fishtës: vdiq më 2 tetor 2017 dhe, sipas dëshirës së tij, u varros në Theth po atë muaj. Njeriu që botoi aq shumë dëshmi të udhëtarëve të huaj për shqiptarët zgjodhi si varr fshatin që Durham dhe Lane ia kishin bërë të njohur botës.