Drenasi

Drenasi, që në ligj dhe në statistikat zyrtare quhet ende Gllogoc, është njëra nga dy qendrat e Drenicës dhe selia e një komune ku, sipas regjistrimit që Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) bëri më 2024, jetojnë 48.079 banorë, pothuajse të gjithë shqiptarë. Për dekada jeta ekonomike e qytetit u mbështet te miniera dhe shkritorja e Feronikelit, ndërsa fshatrat përreth tij, Likoshani, Pokleku, Abria e Epërme e Çikatova, mbajnë disa nga plagët më të rënda të luftës së viteve 1998–1999.

Pse ka rëndësi

• Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, në Likoshan të Drenasit dhe në Çirezin fqinj të Skënderajt, forcat speciale serbe vranë njëzet e pesë shqiptarë, mes tyre dhjetë burra të familjes Ahmeti; Human Rights Watch i quajti këto sulme, bashkë me atë mbi Prekazin pak ditë më vonë, pikë kthese të krizës së Kosovës.
• Në Poklekun e Vjetër, më 17 prill 1999, policia vrau në një dhomë të vetme 47 deri në 53 civilë, shumica gra e fëmijë, dhe dy javë më vonë qyteti u zbraz me autobusë drejt kufirit me Maqedoninë.
• Feronikeli, i ndërtuar më 1984, ishte një nga shtyllat e industrisë së Kosovës; më 1998–1999 shërbeu herë pas here si bazë e forcave serbe dhe më 29 prill 1999 u bombardua nga NATO-ja.

Kalatë e kodrave

Drenasi shtrihet në Kosovën qendrore, në luginën e lumit Drenica; komuna e përshkruan territorin e vet të rrethuar nga malet e Berishës, Kasmaçit, Qyqavicës, Goleshit e Lipovicës, dhe Human Rights Watch e vendoste qytetin rreth njëzet e pesë kilometra në jugperëndim të Prishtinës. Gjurmët më të vjetra të banimit ruhen në kodrat përreth. Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Ministrisë së Kulturës regjistron në fshatin Vuçak, rrëzë malit Kasmaç, rreth 12 kilometra në jugperëndim të Drenasit, rrënojat e dy fortifikimeve të njohura si Gjyteti i Madh dhe Gjyteti i Vogël. Materiali arkeologjik i gjetur aty shkon nga parahistoria deri në mesjetë, por kalaja është tipike për antikitetin e vonë dhe shërbente si mbrojtje për popullsinë vendase; databaza e daton në shekullin IV, dhe kalaja është nën mbrojtje të përhershme që nga viti 1988. Rreth dhjetë kilometra në jugperëndim të qendrës, në jug të Grykës së Llapushnikut, e njëjta databazë shënon Kalanë e Llapushnikut: një mur rrethues rreth 200 me 300 metra, i trashë mbi dy metra e me kulla; databaza e rendit në epokën e bronzit, ndërsa në gjithë lokalitetin shënon tulla e tjegulla të antikitetit të vonë.

Kullat e fshatrave

Nga shekujt osmanë, databaza e trashëgimisë ruan në komunë shtëpi e kulla fshatarësh. Në Gradicë ajo regjistron kompleksin e banimit të familjes Dërvisholli, të shekujve XVIII–XIX, me kullën e burrave, kullën e grave, shtëpinë e banimit, dy hambarë e dy koshë; njihet si vendi ku mblidheshin burrat e fshatit dhe luftëtarët për t'u pleqëruar për mbrojtjen e vendit. Në Çikatovë ruhet kulla dykatëshe e Ibish Morinës, e ngritur nga fundi i shekullit XIX, dhe në Poklekun e Vjetër shtëpia e Smail Haxhiut, nga fillimi i po atij shekulli, me çardak druri. Kulla e Morinës, shënon databaza, shpreh mënyrën e banimit, zakonet dhe traditat e kohës kur u ngrit. Vetë komuna, sipas faqes së saj, u themelua si njësi administrative më vete para Luftës së Dytë Botërore.

Nga kaçakët te Shaban Polluzha

Pas vitit 1918 Drenica u bë një nga vatrat e lëvizjes kaçake. Noel Malcolm shkruan se veprimet e mëdha të vitit 1919 nisën sidomos në Drenicë, ku prijësi kaçak Azem Bejta, i njohur si Azem Galica, kishte shumë ndjekës, dhe se në nëntor 1920 një operacion i ushtrisë e i xhandarmërisë jugosllave, me ndihmën e një avioni, mundi një forcë të madhe kaçakësh në këtë krahinë. Më pas u godit pronësia: me valën e konfiskimeve që nisi më 1935, gjithë popullsia shqiptare e njëzet e tre fshatrave të Drenicës së Epërme, 6.064 vetë, u shpronësua më 1938, shkruan Malcolm, në kuadër të kolonizimit jugosllav.

Në fund të Luftës së Dytë Botërore, prej këtu doli komandanti i kryengritjes së Drenicës së vitit 1945. Shaban Polluzha, i lindur, sipas RTV21, më 1871 në fshatin Polluzhë të Drenasit, refuzoi në fillim të vitit 1945, shkruan Malcolm, urdhrin për ta çuar forcën e tij në frontin e Sremit, sepse donte të qëndronte e ta mbronte Drenicën nga sulmet e bandave çetnike mbi shqiptarët. Po sipas Malcolmit, forca e tij, rreth 8.000 burra, u sulmua nga njësi të tjera partizane, luftimet në Drenicë zgjatën deri në mars dhe u shkatërruan dyzet e katër fshatra, ndërsa, sipas një vlerësimi, Polluzhës iu bashkuan mbi 20.000 shqiptarë vendas. Polluzha u vra më 21 shkurt 1945 në Tërstenik, bashkë me Mehmet Gradicën, shkruan Telegrafi; varri i tij është në Polluzhë. Të dy fshatrat bëjnë sot pjesë në komunën e Drenasit.

Feronikeli

Në gjysmën e dytë të shekullit XX ekonomia e Drenasit u lidh me nikelin. Sipas kompanisë, shenjat e xeherorit të nikelit në Kosovë u zbuluan që më 1958, ndërsa uzina, me dy linja prodhimi, dy furra elektrike e dy furra rrotulluese, u ndërtua më 1984, kryesisht me teknologji sovjetike. Faqja e komunës, që e quan diskriminuese politikën ekonomike të pushteteve të kaluara të dirigjuara nga qendra, e shënon ndërtimin e kompleksit si lëvizjen pozitive në ekonominë e pazhvilluar të Drenasit. Rënia nisi në vitet nëntëdhjetë, pas masave represive të regjimit serb, shkruan Radio Evropa e Lirë.

1998: Likoshani, Pokleku i Ri dhe Abria

Human Rights Watch shkruan se fshatrat rreth Gllogocit e Skënderajt janë djepi i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, që nisi veprimet e armatosura në Drenicë më 1996, dhe se deri më 1997 shqiptarët e quanin krahinën territor të çliruar. Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, pasi, sipas raporteve të policisë, një patrullë e saj ishte sulmuar pranë Likoshanit dhe ishin vrarë katër policë, forcat speciale serbe, me helikopter, transportues të blinduar e mortaja, sulmuan Likoshanin dhe Çirezin, dy fshatra rreth dy kilometra larg njëri-tjetrit. Sipas HRW-së, njëzet e pesë shqiptarë u vranë, shumica pa bërë asnjë qëndresë; në Likoshan u ekzekutuan dhjetë burra të familjes Ahmeti, nga 16 deri në 50 vjeç, bashkë me një mysafir. Më 3 mars rreth 30.000 vetë morën pjesë në varrimin e viktimave të Likoshanit dhe Çirezit, dhe në mars policia sulmoi kompleksin e Jasharëve në Prekaz, në komunën fqinje të Skënderajt. Për HRW-në, këto ngjarje ishin pikë kthese e krizës së Kosovës.

Më 31 maj 1998 rreth 300 policë të njësive speciale sulmuan Poklekun e Ri, lagje në skaj të qytetit; morën me vete dhjetë burra, njëri prej të cilëve, shtatëmbëdhjetëvjeçari Ardian Deliu, u gjet i vrarë po atë mbrëmje, ndërsa nëntë të tjerët nuk u gjetën më. Për Human Rights Watch, forcat serbe të vendosura në uzinën e Feronikelit e mbajtën Poklekun vend të rrezikshëm deri në mars 1999. Në shtator, pasi në luftime me UÇK-në u vranë të paktën katërmbëdhjetë policë, forcat speciale vranë më 26 shtator në Abrinë e Epërme njëzet e një anëtarë të familjes Deliaj, të gjithë civilë; katërmbëdhjetë prej tyre, mes tyre gjashtë gra dhe pesë fëmijë nga tetëmbëdhjetë muajsh deri në nëntë vjeç, u vranë në pyllin ku ishin fshehur nga granatimet. Qindra burra të kapur nëpër pyjet përreth u mbajtën e u keqtrajtuan në stacionin e policisë së Gllogocit.

Ai vit ka edhe një faqe tjetër, të vërtetuar në gjyq. Tribunali i Hagës u bind se në qershor e korrik 1998 UÇK-ja mbajti në një fermë në Llapushnik, fshat i komunës, një kamp burgimi për të burgosur kryesisht civilë, shqiptarë e serbë, dhe më 30 nëntor 2005 dënoi me trembëdhjetë vjet burg një nga rojet e tij, ndër të tjera për vrasjen e nëntë të burgosurve në malet e Berishës më 25 ose 26 korrik 1998, dënim që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2007; dy të akuzuarit e tjerë u shpallën të pafajshëm.

1999: Pokleku, Shavarina dhe dëbimi

Pasi vëzhguesit e OSBE-së u larguan nga Kosova në mars 1999, shkruan HRW, në Drenicë pasuan tre muaj terrori. Fshatarët e ikur a të dëbuar nga shtëpitë u strehuan në Gllogoc, të cilin policia serbe e mbajti gjithmonë dhe që u kursye nga luftimet; nga rreth 12.000 banorë para luftës, deri në fund të prillit popullsia e tij kaloi 30.000. Më 17 prill, në Poklekun e Vjetër, policët mbyllën në një dhomë të shtëpisë së Sinan Muqollit dhjetëra gra, fëmijë e pleq dhe i vranë me bomba e breshëri: Human Rights Watch numëroi të paktën 47 të vrarë, mes tyre me siguri njëzet e tre fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç, ndërsa Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë numërojnë 53. Krimi njihet si Masakra e Poklekut.

Natën e 29 prillit NATO-ja bombardoi uzinën e Feronikelit, të cilën forcat serbe e kishin përdorur herë pas here si bazë që nga fillimi i vitit 1998. Të nesërmen forcat serbe sulmuan Vërbocin e Shtuticën e Drenasit dhe Baksin e Skënderajt; sipas HRW-së, u vranë deri në njëqind burra dhe mbi dyqind u zunë robër. Më 1 maj, te miniera e Shavarinës pranë Çikatovës së Vjetër, të paktën njëqind të burgosur u zbritën nga kamionët dhe u pushkatuan, dhe numri përfundimtar i të vrarëve në këtë operacion besohet të jetë mbi dyqind. Në vetë qytetin, sipas raportimeve që mblodhi HRW, u ekzekutuan të paktën pesë e deri në nëntëmbëdhjetë civilë.

Po atë 1 maj nisi zbrazja masive e Gllogocit; një grup i parë, rreth dyqind vetë, ishte nisur me dy autobusë më 26 prill. Për pesë ditë, me autobusë që policia e qytetit i organizonte e i shpallte, shumica e banorëve dhe e të zhvendosurve u nisën drejt kufirit me Maqedoninë ose drejt një stacioni hekurudhor pranë Fushë Kosovës, nga ku vazhdonin me tren; çdo i rritur paguante 50 marka gjermane për autobusin deri në kufi ose 25 për transferimin te treni, dhe pranohej edhe nafta si pagesë. Qyteti u bë pjesë e dëbimit masiv të shqiptarëve të Kosovës.

Dy emra për një qytet

Qyteti mban dy emra. Ligji për kufijtë administrativë të komunave, i vitit 2008, e emërton «Komuna e Gllogovcit me seli në Gllogovc»; statuti i komunës, i miratuar më 2009, e vendos selinë në Gllogoc; edhe regjistrimi i ASK-së i vitit 2024 dhe profili i OSBE-së e quajnë Gllogoc. Përkundrazi, faqja zyrtare e komunës e paraqet territorin e vet si komunë të Drenasit, ish-Gllogocit, ndonëse në fund të së njëjtës faqe shkruan ende «Komuna e Gllogocit», dhe institucione shtetërore si Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës shkruajnë «komuna e Drenasit». Drenasi është kështu emri që përdorin vetë komuna dhe institucione të shtetit, ndërsa në ligj e në statistika qyteti mbetet Gllogoc.

Drenasi sot

Sipas regjistrimit të ASK-së të vitit 2024, komuna ka 48.079 banorë, 48.036 prej tyre shqiptarë; vetë qyteti ka 7.081 banorë, ndërsa popullsia urbane e komunës, bashkë me Komoranin e Çikatovën e Re, arrin 12.315. Në regjistrimin e vitit 2011, sipas OSBE-së, komuna kishte 58.531 banorë. Ajo shtrihet në rreth 290 kilometra katrorë; profili i OSBE-së i vitit 2018 numëronte në të 17 xhami, shtatë prej të cilave ishin dëmtuar në luftën e vitit 1999, si dhe një kishë katolike funksionale në Llapushnik.

Feronikeli, simboli industrial i qytetit, u privatizua më 2006 dhe ndërroi pronarë më 2018 e më 2022. Sipas Radios Evropa e Lirë, në vitin 2020 eksportoi mbi 80 milionë euro, por prodhimi u ndal në nëntor 2023, furra elektrike u fik në mars 2025 dhe në fund të atij viti kompania shkëputi kontratat e mbi 600 punëtorëve; në shkurt 2026 kishte 80 punonjës në administratë dhe asnjë prodhim. Kujtesa e luftës ka marrë trajtë: shtëpia e Muqollëve në Poklek, ku u kryen vrasjet e 17 prillit 1999, ishte bërë në vitin 2024 muze me sendet e viktimave, shkruan Radio Evropa e Lirë.