Skënderaji

Skënderaji është qyteti i Drenicës: një qendër e re në pllajën kodrinore që shtrihet në perëndim të maleve të Çiçavicës, e ngritur më 1924 nga Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene si vendbanim kolonësh në zemër të krahinës së kaçakëve. Rreth tij shtrihen Llausha, Prekazi e Çirezi, fshatrat ku u rrit Ushtria Çlirimtare e Kosovës dhe ku shpërtheu lufta e hapur e vitit 1998, si edhe Izbica e masakrës së vitit 1999. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna e Skënderajt ka 40.664 banorë, 40.389 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Fshatrat rreth Skënderajt janë djepi i UÇK-së: sipas Human Rights Watch organizata nisi aty veprimet e armatosura më 1996, dhe sipas Tribunalit të Hagës pjesëtarët e saj u shfaqën për herë të parë publikisht me uniformë më 28 nëntor 1997, në varrimin e një mësuesi në Llaushë.
• Vetë qyteti lindi si projekt kolonizimi: më 1924, pasi forcat jugosllave vranë prijësin kaçak Azem Bejta, shteti ngriti në mes të Drenicës një vendbanim për kolonët serbë e malazezë dhe i vuri emër serb.
• Nga 3.453 ekzekutimet jashtëgjyqësore që iu raportuan Human Rights Watch në gjithë Kosovën për periudhën 20 mars–12 qershor 1999, 431 ndodhën në komunën e Skënderajt, numri i tretë më i lartë pas Gjakovës dhe Rahovecit.

Runiku: muzika më e vjetër e Kosovës

Lashtësia e trevës nuk matet me qytetin, që është i ri, por me fshatrat e tij. Rreth dhjetë kilometra në veriperëndim të Skënderajt, në lagjen Dardania të fshatit Runik, ndodhet një nga vendbanimet më të hershme neolitike të Kosovës. Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Ministrisë së Kulturës e lidh me kulturën e Starçevës, në mijëvjeçarin e gjashtë para erës sonë. Sondazhet e viteve 1966–1968 dhe të vitit 1984, në rreth 35 parcela private, nxorën qeramikë të kulturave të Starçevës e të Vinçës, të datuar mes viteve 6500 dhe 3500 para erës sonë, figurina njerëzore dhe tryeza kulti; më 2010 terreni u hulumtua edhe me magnetometër.

Gjetja më e çmuar është një vegël balte e pjekur, e lartë vetëm tetë centimetra, me vrima për gishtat dhe me një grykë fryrjeje në majë. Arkeologët e quajtën Okarina e Runikut: është instrumenti muzikor më i hershëm i zbuluar deri sot në Kosovë. Faqja historike e komunës regjistron në territorin e saj edhe një kështjellë antike e mesjetare në Syriganë dhe gërmadhat mesjetare të quajtura Gjytet, në Tushilë.

Drenica e fshatrave

Drenica ishte krahinë fshatrash kodrinore mes Rrafshit të Kosovës e Rrafshit të Dukagjinit. Kur françeskani kroat nga Bosnja Lovro Mihačević, provinciali i parë i provincës së re françeskane të Shkodrës, rendiste më 1907 fiset shqiptare të Vilajetit të Kosovës, i vendoste drenicasit në kodrat mes dy rrafsheve dhe qendrën e tyre e shënonte në një fshat: Llaushën. Faqja historike e komunës ruan një episod nga dekadat e fundit të sundimit osman: më 1891 banorët e rrafshuan me tokë sarajin që administrata osmane po ngrinte pikërisht aty ku sot shtrihet qyteti. Human Rights Watch, që e studioi krahinën afro një shekull më vonë, e përshkruan si vend të banuar pothuajse vetëm nga shqiptarë, me një traditë të gjatë qëndrese ndaj pushteteve të huaja që nisej që në kohën e sundimit turk.

Kaçakët e Azem Bejtës dhe kolonia e vitit 1924

Pas vitit 1918 Drenica u bë zemra e lëvizjes kaçake. Noel Malcolm shkruan se kryengritja e përgjithshme që Komiteti i Kosovës thirri për 6 maj 1919 shpërtheu me forcë sidomos në Drenicë, ku Azem Bejta kishte shumë ndjekës. Në tetor të atij viti Bejta i paraqiti një zyrtari të lartë serb tetë kërkesa, mes tyre njohjen e së drejtës së shqiptarëve të Kosovës për vetëqeverisje, ndalimin e vrasjeve, të marrjes së tokës dhe të kolonizimit, hapjen e shkollave shqipe dhe shqipen si gjuhë zyrtare të administratës. Ishte program politik, jo banditizëm. Në nëntor 1920 ushtria dhe xhandarmëria, me ndihmën e një aeroplani, mundën një forcë të madhe kaçakësh në Drenicë, dhe Bejta me gruan e tij luftëtare, Shote Galicën, u larguan për një kohë në Shkodër. Në verën e vitit 1924 forcat jugosllave e sulmuan papritur në fshatin e tij; i plagosur rëndë, Bejta u fsheh në një shpellë në mal dhe vdiq aty më 25 korrik. Shotja vazhdoi luftën deri në korrik 1927, kur, e plagosur rëndë, kaloi në Shqipëri, ku vdiq.

Malcolm, duke u mbështetur te studimi i Verlit mbi reformën agrare kolonizuese në Kosovë, vëren se kolonizimi i Drenicës mezi nisi para se të vritej Bejta. Po atë vit, 1924, shteti ngriti në mes të krahinës, në vendin e qytetit të sotëm, një vendbanim të ri për kolonët serbë e malazezë, me zyrat e veta shtetërore, dhe e quajti Srbica. Shqiptarët e quajnë Skënderaj.

Kolonizimi nuk ishte vetëm ndërtesa. Sipas Malcolmit, nga viti 1935 erdhi një valë konfiskimesh: toka quhej pronë e shtetit nëse fermeri nuk kishte dokument jugosllav që ia vërtetonte pronësinë, dokument që shqiptarëve pothuajse nuk u ishte dhënë kurrë. Vetëm më 1938, e gjithë popullsia shqiptare e njëzet e tre fshatrave të Drenicës së Epërme, 6.064 vetë, mbeti pa tokë. Politika zyrtare u linte 0,4 hektarë për çdo anëtar familjeje, sasi që, siç e pranonte vetë një dokument serb i vitit 1937, ishte nën minimumin e jetesës, me qëllim që t'i shtynte të shpërnguleshin.

1945: brigada që nuk shkoi në Srem

Shtatë vjet më vonë Drenica u ngrit përsëri. Në fillim të vitit 1945 komandanti partizan drenicas Shaban Polluzha refuzoi urdhrin për t'i çuar burrat e tij në frontin e Sremit, sepse donte të qëndronte e ta mbronte krahinën nga sulmet e bandave çetnike mbi shqiptarët. Forcës së tij, rreth 8.000 burra, iu sulën njësi të tjera partizane; luftimet në Drenicë zgjatën deri në mars dhe aty u shkatërruan dyzet e katër fshatra. Sipas vlerësimeve që sjell Malcolm, mbi 20.000 shqiptarë vendas iu bashkuan Polluzhës. Ligji ushtarak, i shpallur në shkurt, u hoq vetëm katër muaj më vonë, pasi kryengritja e Drenicës ishte shtypur.

Nga kulla e Mehajve te varri i mësuesit

Më 13 maj 1981, në Prekaz, forca të mëdha të policisë dhe të ushtrisë jugosllave rrethuan kullën e Tahir Mehës dhe të atit, Nebih Mehës, për t'i arrestuar. Ata u përgjigjën me pushkë, luftimi zgjati gjithë ditën deri në mbrëmje dhe të dy ranë. Faqja historike e komunës shënon se kulla që u rrafshua me tanke ishte e Emin Latit, gjyshit të Tahirit dhe bashkëluftëtarit të Azem Galicës.

Pesëmbëdhjetë vjet më vonë fshatrat e Drenicës u bënë bërthama e një ushtrie. Human Rights Watch shënon se UÇK-ja nisi veprimet e armatosura në Drenicë më 1996 dhe se deri më 1997 shqiptarët kishin nisur ta quanin krahinën territor të çliruar, ndërsa qeveria e shihte si vatër të terrorizmit shqiptar. Në fund të nëntorit 1997 luftimet rreth Skënderajt lanë disa të vrarë. Më 26 nëntor mësuesi Halit Geci, që sapo i kishte përcjellë nxënësit në shtëpi dhe ishte kthyer në shkollë te drejtori, u plagos nga zjarri i forcave serbe dhe vdiq po atë mbrëmje. Më 28 nëntor, në varrimin e tij në Llaushë, pjesëtarë të UÇK-së me uniformë dolën për herë të parë para publikut, ngjarje që Tribunali i Hagës e shënon në aktgjykimin e vet si shfaqjen e parë publike të organizatës.

1998: Çirezi, Prekazi dhe vera e djegur

Lufta e hapur nisi këtu, në Drenicë. Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, pas një prite pranë Likoshanit ku sipas policisë u vranë katër policë, forcat speciale serbe, me helikopter e automjete të blinduara, u sulën mbi Çirezin dhe Likoshanin fqinj, në kufi mes komunave të Skënderajt e të Drenasit, dhe vranë rreth 25 shqiptarë, shumë prej tyre nga dy familje: Tribunali i Hagës flet për rreth 24 të vrarë, ndërsa Human Rights Watch shënon 26 të varrosur më 3 mars, në një varrim ku morën pjesë rreth 30.000 vetë. Rrëfimi i plotë është te Masakra e Likoshanit dhe e Çirezit.

Nga 5 deri më 7 mars forca të mëdha policore, me bazë në fabrikën e municionit pranë Prekazit, sulmuan kompleksin e familjes Jashari në Prekaz të Poshtëm. Human Rights Watch numëroi 58 trupa të varrosur, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë deri në moshën 16 vjeç; Tribunali i Hagës vërtetoi të paktën 54 të vrarë, shumica nga familja Jashari. Nga njerëzit e familjes së Shaban Jasharit që ishin brenda, mes tyre edhe bijtë e tij Adem Jashari e Hamëz Jashari, mbijetoi vetëm një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare, Besarta, e fshehur nën një pllakë mermeri që përdorej për të gatuar brumin. Ngjarja ka faqen e vet te Prekazi.

OSBE-ja e përshkruan komunën si zemër të veprimtarisë së UÇK-së që nga lindja e saj. Vera e vitit 1998 solli ofensivën policore nëpër gjithë Drenicën dhe shkatërrimin sistematik të shumë fshatrave; më 4 gusht Llausha u dogj krejt. Në fund të shtatorit, në Abri të Poshtme, në skajin jugor të komunës, dhe në Abri të Epërme, në komunën fqinje të Drenasit, sipas raportimeve policia kreu tri vrasje masive brenda një dite. Megjithatë, kur në vjeshtë mbërritën vëzhguesit e OSBE-së, UÇK-ja ende kontrollonte një pjesë të madhe të komunës ose ishte e pranishme në të.

Pranvera e vitit 1999: qyteti i zbrazur

Para luftës komuna kishte, sipas OSBE-së, rreth 65.000 banorë, 98 për qind shqiptarë; vetë qyteti kishte rreth 4.000, mes tyre afro 200 serbë. Më 20 mars 1999 vëzhguesit ndërkombëtarë u tërhoqën nga Kosova, dhe menjëherë forcat serbe të vendosura në fabrikën e municionit pranë Prekazit të Epërm iu vërsulën qytetit. Që në mëngjesin e 20 marsit, nga një shtëpi u nxorën të paktën shtatë burra; trupat e të paktën dy prej tyre u gjetën më pas në një pyll aty pranë. Më 21 mars forcat shkuan shtëpi më shtëpi, u morën shqiptarëve paratë e sendet me vlerë dhe i urdhëruan të largoheshin; burrat u ndanë nga gratë dhe u rrahën në stacionin e policisë. Pas luftës hetuesit ndërkombëtarë zhvarrosën 27 trupa nga një varrezë në lindje të qytetit. Nga fundi i prillit shkolla e mesme e qytetit u kthye në burg: rreth 190 burra, të ndarë në Llaushë nga një kolonë të zhvendosurish, u mbyllën aty pa ushqim për tri ditë.

Fshatrat paguan edhe më shtrenjtë. Më 28 mars, në Izbicë, ku ishin strehuar mijëra të zhvendosur, forcat serbe ndanë burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan. Tribunali i Hagës vërtetoi në aktgjykimin Đorđević të vitit 2011 jo më pak se 132 të vrarë (par. 633); dy vjet më parë, në çështjen Milutinović e të tjerë, kishte vërtetuar rreth 93 nga 118 viktimat e emëruara në aktakuzë (vëll. 2, par. 621), gjetje që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2014. Fshatarët që i varrosën numëruan 146 deri në 166 trupa. Në Rezallë, më 5 prill, sipas Human Rights Watch, burrat e mbledhur nga fshati u pushkatuan në grup dhe prej tyre mbetën gjallë vetëm dy dëshmitarë. Organizata vëren se në Drenicë, ndryshe nga pjesa tjetër e Kosovës, shumë civilë u penguan të iknin dhe u përdorën si mburojë njerëzore.

Kompleksi memorial dhe Skënderaji sot

Në Prekaz u ngrit Kompleksi Memorial «Adem Jashari». Më 8 shtator 2004 Kuvendi i Kosovës miratoi ligjin që e shpalli zonë me interes të veçantë kombëtar, dhe ligji i vitit 2018 e ktheu në zonë të veçantë me interes shtetëror e kombëtar, me mbrojtje të përhershme. Hapësira e tij prej 450 hektarësh përfshin varrezat e dëshmorëve, kullat nga u bë qëndresa, Lagjen e Jasharajve, një pjesë të Prekazit të Epërm, lagjen numër 3 të qytetit dhe zonën e ish-fabrikës së municionit, të njëjtës nga e cila u sulmua Prekazi. Çdo vit, më 5, 6 e 7 mars, aty mbahet manifestimi «Epopeja e UÇK-së», ndërsa ligji ndalon brenda kompleksit çdo veprimtari politike.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 40.664 banorë rezidentë, nga të cilët 40.389 shqiptarë dhe 223 serbë. Vetë qyteti ka 9.451 banorë dhe është qendra më e madhe urbane e Drenicës, para Drenasit me 7.081. Qyteti që shteti e ngriti për kolonët mban sot emrin që i dhanë shqiptarët, dhe mbi 99 për qind e banorëve të komunës së tij janë shqiptarë.