Konventa e Lozanës 1923: feja u bë kombësi dhe çamët u numëruan turq

Më 30 janar 1923, gjashtë muaj para se të nënshkruhej vetë Traktati i Lozanës, Greqia dhe Turqia firmosën në të njëjtin qytet një dokument tjetër, më të shkurtër dhe shumë më të rëndë: Konventën për shkëmbimin e detyrueshëm të popullsive greke dhe turke. Ajo urdhëronte zhvendosjen e detyrueshme të qindra mijëra njerëzve nga një shtet në tjetrin. Kriteri me të cilin do të vendosej se kush ishte grek dhe kush turk nuk ishte gjuha, nuk ishte prejardhja dhe nuk ishte vetëdija kombëtare. Ishte feja.

Pse ka rëndësi

• Konventa e 30 janarit 1923 për shkëmbimin e detyrueshëm të popullsive e ndante grekun nga turku sipas fesë — jo sipas gjuhës, prejardhjes apo vetëdijes kombëtare.
• Çamët flisnin shqip dhe nuk kishin pasur kurrë nënshtetësi turke, por ishin myslimanë — pra, sipas shkronjës së konventës, «shtetas grekë të fesë myslimane» dhe të shkëmbyeshëm.
• Konventa e shkëmbimit është dokument më vete nga Traktati i Lozanës i nënshkruar më 24 korrik 1923; zbatimin e mori Komisioni i Përzier, ku nuk ulej asnjë shqiptar.

Në atë fjalë të vetme u kap një popullsi që nuk ishte as greke as turke. Çamët e Thesprotisë dhe të Çamërisë flisnin shqip, e kishin origjinën shqiptare dhe nuk kishin kurrë nënshtetësi turke — por ishin myslimanë. Sipas shkronjës së konventës, ata ishin «shtetas grekë të fesë myslimane»: pra të shkëmbyeshëm. U deshën tre vjet, dhjetëra dokumente të Lidhjes së Kombeve dhe këmbëngulja e vetë çamëve që kjo të kthehej mbrapsht — dhe kur u kthye, ishte tepër vonë për një pjesë prej tyre.

Një konventë që nuk njihte gjuhë

Konventa e 30 janarit 1923 është një tekst i shkurtër dhe i ftohtë. Ajo i klasifikonte njerëzit sipas asaj që studiuesi Lambros Baltsiotis e quan trashëgimi e drejtpërdrejtë e miletit osman: bashkësi të përcaktuara nga besimi, jo nga kombi. Për shtetet që e nënshkruan, kjo ishte praktike — feja ishte e regjistruar, gjuha jo. Për një popullsi shqipfolëse myslimane brenda kufirit grek, ajo ishte një kurth i përsosur.

Duhet thënë qartë, sepse ngatërrohet shpesh: Traktati i Lozanës, i nënshkruar më 24 korrik 1923, është marrëveshja e madhe e paqes që mbylli luftën greko-turke. Konventa e shkëmbimit është instrument më vete, i nënshkruar gjashtë muaj më parë. Kur flitet për fatin e çamëve, bëhet fjalë për të dytën.

Kufiri që i kishte lënë çamët brenda Greqisë ishte vendosur dhjetë vjet më parë me Protokollin e Firences të vitit 1913 — pa i pyetur ata. Lozana 1923 ishte hapi i dytë i së njëjtës logjikë: pasi rrjeti shqiptar u pre administrativisht, tani rrezikonte të zbrazej fizikisht.

Komisioni i Përzier: një gjykatë pa shqiptarë

Zbatimin e konventës e mori përsipër Komisioni i Përzier për shkëmbimin e popullsive greke dhe turke, i mandatuar nga Lidhja e Kombeve. Ai punoi nga 7 tetori 1923 deri më 19 tetor 1934 dhe kishte pushtet të plotë: të dyja qeveritë e njohën zyrtarisht kompetencën e tij për të vendosur se kush shkëmbehej dhe kush jo. Detyra e tij ishte pikërisht ndarja midis të shkëmbyeshmëve dhe të pashkëmbyeshmëve; kujt i njihej statusi i të dytit merrte një certifikatë etablis.

Në këtë komision ulej një përfaqësues grek, një turk dhe anëtarë neutralë. Nuk ulej asnjë shqiptar. Studiuesja Blerina Sadiku, e cila e ka rindërtuar punën e komisionit mbi dokumente të Lidhjes së Kombeve dhe të Arkivit Qendror Shtetëror në Tiranë, e quan këtë boshllëk vendimtar: një trup ndërkombëtar po shqyrtonte identitetin e një popullsie pa pasur në strukturën e vet as edhe një përfaqësues të saj — sipas ankesës së Legatës Shqiptare në Athinë, as edhe një përkthyes, dy vjet pas nisjes së punës.

Kur çështja u ngrit, përgjigjja e përfaqësuesit grek në Lidhjen e Kombeve, Dendramis, ishte se prania e një shqiptari ishte e parëndësishme, sepse çështja qëndronte midis Greqisë, Turqisë dhe Lidhjes. Argumenti i tij mbetet një nga fjalitë më të pahijshme të gjithë dosjes: «nëse janë shqiptarë, delegati turk nuk do t'i lejojë të deklarohen turq».

14 mars 1924: përjashtimi që mbeti në letër

Formalisht, çështja u zgjidh herët. Në seancën plenare të 14 marsit 1924 Komisioni i Përzier vendosi përjashtimin e popullsisë shqiptare nga shkëmbimi. Në letër, kjo mjaftonte.

Në terren, jo. Vendimi nuk u shoqërua me asnjë platformë se si do të identifikohej një shqiptar, dhe pikërisht ajo mungesë e mbajti procesin hapur për dy vjet të tjera. Historiania Georgia Kretsi e ka cilësuar punën e komisionit «të dyshimtë dhe të pasuksesshme», sepse anëtarët e tij ndërruan vazhdimisht kriteret që duhej ndjekur.

Preveza dhe Janina, maj 1924: si u prodhua «95 për qind»

Në maj 1924 një nënkomision zbriti në Prevezë dhe në Janinë për ta parë popullsinë nga afër. Përfundimi që raportoi ishte se 95 për qind e saj dëshironte të shpërngulej në Turqi.

Shifra nuk ishte e sajuar; ishte e prodhuar. Faktori që e formësoi ishte kleri mysliman, i cili u deklaroi përfaqësuesve ndërkombëtarë se banorët çamë ishin me origjinë turke. Mbi këtë bazë, anëtari neutral i komisionit, Ekstrand, i tha ngarkuarit me punë shqiptar në Athinë, Mid'hat Frashërit, se vetëm 3 deri në 5 për qind e popullsisë ishte shqiptare — sepse kur pyeteshin për kombësinë, shumica deklaroheshin turq.

Përgjigjja e Frashërit është ndoshta momenti më i qartë intelektual i gjithë dosjes: çamët nuk deklaroheshin turq vullnetarisht. Ata deklaroheshin turq sepse mbi ta ushtrohej dhunë nga autoritetet greke dhe nga bandat, dhe sepse propaganda u premtonte një jetë më të mirë po të zgjidhnin shpërnguljen. Një deklarim i marrë nën presion, argumentoi ai, nuk është një e dhënë etnografike.

Se sa i saktë ishte ai argument e tregoi vetë terreni. Nën shtetrrethimin e vendosur në Çamëri, ata që deklaroheshin turq liheshin të lirë; e kundërta ndodhte me ata që deklaronin origjinën shqiptare. Disa zona nuk u vizituan fare, me arsyetimin se atje ekzistonte «rreziku për t'u vrarë nga shqiptarët». Dëshmia e Jasin Sadikut, një prej figurave më të njohura të Çamërisë, e mbylli rrethin: ai i tha Ekstrandit se e kishte pranuar më parë shkëmbimin thjesht për t'i shpëtuar keqtrajtimit — dhe se më pas kishte vendosur të mbetej.

2 qershor 1924: një komision që s'kishte kriter

Në raportin e përgjithshëm të 2 qershorit 1924 vetë anëtarët e komisionit pranuan se nuk kishin arritur të vendosnin ende një kriter «të përgjithshëm dhe të qëndrueshëm». Çdo rast do të shqyrtohej veç e veç, duke peshuar origjinën, gjuhën, zakonet dhe traditat.

Renditja e atyre katër fjalëve fsheh pabarazinë. Origjina do të merrej parasysh vetëm nëse pala e interesuar — domethënë vetë njeriu që rrezikonte dëbimin — u paraqiste nënkomisioneve të gjitha faktet për ta vërtetuar. Gjuha, zakonet dhe traditat u konsideruan elemente me rëndësi «më të vogël», sepse, sipas komisionit, nuk ishin të qarta midis minoriteteve të ndryshme.

Kjo do të thoshte se një popullsi shqipfolëse e humbte pikërisht provën më të fortë që kishte. Dy javë më vonë, më 17 qershor 1924, komisioni u kërkoi nënkomisioneve të mbështeteshin te origjina, gjuha dhe vetëdija kombëtare — një korrigjim i heshtur i vetvetes, i cili megjithatë erdhi pasi shqyrtimet kishin nisur.

Letra e Ali Dinos

Më 7 qershor 1924, Ali Dino — një nga personalitetet më të njohura të Çamërisë dhe ish-deputet i Parlamentit grek, i zgjedhur me votat e çamëve edhe pse i rreshtuar në opozitë — i dërgoi një letër Widding-ut, kreut të Komisionit të Përzier në Athinë. Në të propozonte kriteret që sipas tij duheshin ndjekur për ta dalluar popullsinë shqiptare nga minoritetet e tjera, dhe kujtonte një fakt që komisioni e trajtonte si detaj: kjo popullsi nuk kishte emigruar askund. Ajo ishte kthyer në minoritet sepse kufiri kishte lëvizur mbi të.

Letra nuk u mor parasysh. As njoftimi i Legatës Shqiptare në Athinë i 9 prillit 1924, i cili rendiste fshatra të tëra shqiptare si qartësisht të papërfshira në shkëmbim, meqë banorët e tyre nuk kishin nënshtetësi turke.

Ky është momenti ku dosja pushon së qeni vetëm histori dëmi dhe bëhet histori argumenti. Çamët nuk qëndruan të heshtur ndërsa vendosej për ta: ata shkruan, protestuan, dëshmuan dhe propozuan kritere — brenda një institucioni që nuk u kishte lënë asnjë karrige.

Tetor 1924: anija në port

Në tetor 1924 Dendramis i dërgoi Lidhjes së Kombeve një telegram të qeverisë greke ku kërkohej leje për të shkëmbyer popullsinë shqiptare që po priste në port. Arsyetimi ishte humanitar: të parandalohej një krizë me «këta refugjatë». Më 28 tetor 1924, sipas raportit të përfaqësuesit spanjoll në Këshillin e Lidhjes, kërkesa u pranua — dhe Këshilli çmoi «qëndrimin njerëzor» të qeverisë greke.

Në fund të vitit 1924 qeveria greke pranoi në dokumentet e veta përfshirjen e popullsisë shqiptare në proces. Pra emri ishte i njohur: në letrat e veta ajo i quante shqiptarë ata që po i nisej t'i shkëmbente si turq. Një vit më vonë, në dhjetor 1925, Dendramis e korrigjoi vetveten dhe u kthye te fjala «myslimanë».

Sa i madh ishte synimi e tregon një raport i Zyrës Autonome për Vendosjen e Refugjatëve i vitit 1924: qeveria greke kishte dërguar një numër të madh refugjatësh në krahinë sepse mendonte të shkëmbente 22 mijë çamë myslimanë me refugjatë grekë nga Turqia.

1925: përjashtimi, marrëveshja e fshehtë dhe petitionet

Viti 1925 e la çështjen midis dy zyrtarësh. Më 3 gusht 1925 Komisioni i Përzier vendosi se të shkëmbyeshmit duhej të përfshiheshin në proces vetëm pasi të përcaktoheshin qartë të pashkëmbyeshmit — dhe se për këtë duhej bërë më parë dallimi midis myslimanëve shqiptarë të Greqisë dhe myslimanëve të tjerë. Ishte, më në fund, kriteri i duhur, i shkruar dy vjet pas nisjes së shkëmbimit.

Më 24 gusht 1925 Sekretari i Përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve, Eric Drummond, u përgjigjej se pasi të vërtetohej kombësia shqiptare dhe të bëhej përjashtimi, ankesat për të drejta të mohuara nuk duhej t'i drejtoheshin më Komisionit të Përzier, por Lidhjes me peticion. Mbrojtja u kthye kështu në procedurë.

Më 17 nëntor 1925 Drummond i tha ministrit të Jashtëm shqiptar se nuk ekzistonte asnjë marrëveshje greko-turke për përfshirjen e 5 mijë çamëve në shkëmbim. Sipas historianit Michalopoulos, një marrëveshje e tillë e fshehtë kishte ekzistuar, ndonëse Turqia fillimisht e kishte refuzuar.

Në po ato muaj, Bratli, anëtar i nënkomisionit të katërmbëdhjetë, kishte deklaruar se çamët e zhvendosur «pa dëshirë» në Turqi duhej të ktheheshin, dhe se qeveria shqiptare mund të merrej vesh me atë turke për kompensimin e pronave të tyre në Greqi. Asgjë nuk u zbatua.

1926: njohja si «me origjinë shqiptare»

Zgjidhja erdhi më shkurt 1926, kur një deklaratë greke i përjashtoi zyrtarisht nga shkëmbimi i detyrueshëm çamët myslimanë që kishin mbetur, duke i njohur si minoritet shqiptar e jo si turq. Baltsiotis e formulon me saktësinë e datës: në 1926, tre vjet pasi negociatat dhe pazaret diplomatike kishin marrë fund, popullsia myslimane e Çamërisë u klasifikua si «me origjinë shqiptare». Në mars 1926 shkëmbimi i kësaj popullsie u mbyll zyrtarisht.

Ky është, në kuptimin e ngushtë, një fitore: një organ ndërkombëtar pranoi se shqiptari nuk përcaktohet nga xhamia. Por ajo erdhi pasi rreth 3 mijë veta — sipas vlerësimeve më të përhapura — ishin transferuar tashmë në Turqi, dhe pasi vetë procesi kishte varfëruar e tkurrur krahinën. Shifrat e Baltsiotisit e ndjekin rënien: mbi 32 mijë myslimanë të regjistruar në 1912, rreth 26 mijë në regjistrimin e vitit 1920, 23.048 sipas numërimit të konsullit shqiptar më 1936, dhe midis 16.661 e 18.576 sipas të dhënave të 1940-s.

Pse Lozana 1923 ka rëndësi

Sepse është rasti më i pastër ku një kategori e huaj u vu mbi një popullsi shqiptare dhe gati e zhduku atë — dhe ku kategoria u rrëzua vetëm sepse shqiptarët nuk pranuan ta mbanin.

Vija është e vazhdueshme dhe duhet lexuar e tërë. Më 1913 Protokolli i Firences e preu rrjetin, duke i lënë çamët jashtë shtetit shqiptar pa i pyetur. Më 1923 Konventa e Lozanës u përpoq ta zbrazte atë me një kriter fetar. Më 1926 njohja erdhi vonë, e pjesshme dhe pa kompensim. Dhe kur, në qershorin e 1944-s, dhuna e mori krahinën, e njëjta gramatikë kategorish ishte ende në punë: një popullsi që identifikohej nga çdo gjë tjetër përveç asaj që ishte.

Të folmes çame nuk iu desh kurrë asnjë komision për ta provuar se ç'ishte. Provën e mbanin njerëzit në gojë. Komisionit të Përzier i deshën tre vjet, dhjetë sesione, dy kritere të kundërta dhe një dosje të tërë të Lidhjes së Kombeve për të arritur atje ku Ali Dino kishte qenë që në letrën e tij të 7 qershorit 1924.