Shpërngulja e çamëve, 1944–1945

Midis qershorit 1944 dhe marsit 1945, një komunitet i tërë u fshi nga harta e vendit ku kishte jetuar për shekuj. Popullsia myslimane shqiptare e Çamërisë — krahina bregdetare e Thesprotisë në Epirin e sotëm grek — u dëbua ose iku nën armë drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat, varret dhe një prani të pandërprerë prej brezash. Dëbimi u krye nga forcat e rezistencës greke antikomuniste EDES të Napoleon Zervës, në kushtet e fundit të Luftës së Dytë Botërore. Ai është akti me të cilin një degë e tërë e rrjetit shqiptar u shkëput fizikisht nga trungu — dhe mbetet edhe sot ndër faqet më të kontestuara e më pak të njohura të kujtesës kombëtare.

Një komunitet i vjetër në një kufi të ri

Çamët janë shqiptarë të Epirit jugor — myslimanë e ortodoksë — me dialektin e tyre çam dhe një gjeografi toponimesh shqiptare që shtrihet nga Filati te Paramithia, Gumenica e Parga. Kufiri shtetëror grek-shqiptar i vitit 1913, i vizatuar nga Protokolli i Firences, i la ata brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Këmbimi i popullsive greko-turke i vitit 1923 (Traktati i Lozanës) fillimisht i përfshiu si «myslimanë» për t'u shpërngulur në Turqi, por komuniteti u përjashtua pas ndërhyrjes ndërkombëtare — çamët mbetën në vend si pakicë shqiptare brenda shtetit grek, gjithnjë e më e rrethuar nga dyshimi.

Lufta, bashkëpunimi dhe justifikimi

Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e komunitetit mysliman çam bashkëpunoi me forcat e Boshtit — me udhërrëfyes, informatorë e njësi ndihmëse; në shtator 1943, gjatë ndëshkimeve gjermane në Paramithi kundër fshatarëve grekë, morën pjesë edhe ndihmës çamë. Ky bashkëpunim është i dokumentuar dhe nuk mund të mohohet. Por ai u kthye në justifikim për një ndëshkim kolektiv: jo ndaj individëve që bashkëpunuan — të cilët një gjykatë speciale greke i dënoi më 1945–1946 në mungesë, mbi dy mijë veta — por ndaj tërë komunitetit, gra, fëmijë, të moshuar, dhe çamë ortodoksë që s'kishin asnjë lidhje me pushtuesin. Ndëshkimi i kolektivit për fajin e disave është vetë përkufizimi i spastrimit.

Qershor 1944: Paramithia

Dëbimi u hap me dhunë. Më 27 qershor 1944, forcat e EDES-it të Zervës morën Paramithinë; sipas dëshmive çame, atje u vranë qindra myslimanë çamë — burra, gra e fëmijë — shumë të plaçkitur e keqtrajtuar para vdekjes. Një oficer britanik i misionit aleat e përshkroi ngjarjen si «një punë krejt të turpshme, një orgji hakmarrjeje» ku çetat vendore plaçkitën e shkatërruan gjithçka. Sulmet vazhduan mbi fshatrat e Filatit, Gumenicës e Pargës. Deri në pranverën e vitit 1945, popullsia myslimane çame — sipas burimeve, diku mbi njëzet mijë veta — kishte kaluar kufirin drejt Shqipërisë, ku mbeti si komunitet refugjatësh, me pronat e konfiskuara dhe kthimin të ndaluar.

Kush vendosi

Përgjegjësia nuk qëndron vetëm te çetat vendore. Chris Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, e pranoi më vonë hapur se vendimi për t'i dëbuar çamët u mor me nxitjen e misionit aleat për të lehtësuar operacionet kundër armikut — duke kritikuar mënyrën «vendetë» me të cilën u zbatua. Dëbimi ishte njëkohësisht një akt lufte i orkestruar dhe një shpërthim hakmarrjeje lokale; të dyja bashkë. Pas luftës, ligji grek i shtetësisë i vitit 1948 ua mohoi çamëve të dëbuar të drejtën e kthimit dhe të pronës — duke e bërë fshirjen jo një ngjarje të vetme, por një gjendje të përhershme.

Pse ka rëndësi

Nën lentën e rrjetit, Çamëria është dega që u pre. Ku degët e tjera të botës shqiptare u ndanë me vija në hartë — Prizreni, Kosova, Janina — Çamëria u zhvesh nga vetë njerëzit e saj. Sot dialekti çam mbijeton kryesisht në mërgim; toponimet shqiptare mbeten të gdhendura mbi një tokë ku komuniteti që i emërtoi nuk lejohet të kthehet. «Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej» këtu nuk është metaforë: është një popullsi e gjallë e shkëputur nga vendbanimi i vet dhe e mbajtur jashtë me ligj. Të kujtosh Çamërinë me nder do të thotë as ta mohosh bashkëpunimin që ndodhi, as ta lejosh atë të mbulojë dëbimin e një komuniteti të tërë — të mbash të dyja të vërtetat në të njëjtën faqe.