Ngjarje · Luftërat botërore
Shpërngulja e çamëve, 1944–1945
Një komunitet i tërë i fshirë nga harta e Thesprotisë
Ngjarje · shek-xx — dëbimi i komunitetit mysliman çam nga Thesprotia, 1944–45
Midis qershorit 1944 dhe marsit 1945, një komunitet i tërë u fshi nga harta e vendit ku kishte jetuar për shekuj. Popullsia myslimane shqiptare e Çamërisë — krahina bregdetare e Thesprotisë në Epirin e sotëm grek — u dëbua ose iku nën armë drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat, varret dhe një prani të pandërprerë prej brezash. Dëbimi u krye nga forcat e rezistencës greke antikomuniste EDES të Napoleon Zervës, në kushtet e fundit të Luftës së Dytë Botërore. Ai është akti me të cilin një degë e tërë e rrjetit shqiptar u shkëput fizikisht nga trungu — dhe mbetet edhe sot ndër faqet më të kontestuara e më pak të njohura të kujtesës kombëtare.
Përmbajtja6 pjesë
Pse ka rëndësi
- Midis qershorit 1944 dhe marsit 1945 popullsia myslimane shqiptare e Çamërisë — krahina bregdetare e Thesprotisë — u dëbua ose iku nën armë drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat dhe varret.
- Dëbimi u krye nga forcat e rezistencës greke antikomuniste EDES të Napoleon Zervës; më 27 qershor 1944 ato morën Paramithinë, ku sipas dëshmive çame u vranë qindra myslimanë çamë.
- Një pjesë e komunitetit kishte bashkëpunuar me forcat e Boshtit — fakt i dokumentuar që nuk mohohet — por ndëshkimi ra mbi tërë komunitetin: gra, fëmijë, të moshuar dhe çamë ortodoksë pa asnjë lidhje me pushtuesin.
- Deri në pranverën e vitit 1945, sipas burimeve diku mbi njëzet mijë veta kishin kaluar kufirin; Chris Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, pranoi më vonë se vendimi u mor me nxitjen e misionit aleat.
Një komunitet i vjetër në një kufi të ri
Çamët janë shqiptarë të Epirit jugor — myslimanë e ortodoksë — me dialektin e tyre çam dhe një gjeografi toponimesh shqiptare që shtrihet nga Filati te Paramithia, Gumenica e Parga. Kufiri shtetëror grek-shqiptar i vitit 1913, i vizatuar nga Protokolli i Firences, i la ata brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Këmbimi i popullsive greko-turke i vitit 1923 (Traktati i Lozanës) fillimisht i përfshiu si «myslimanë» për t'u shpërngulur në Turqi, por komuniteti u përjashtua pas ndërhyrjes ndërkombëtare — çamët mbetën në vend si pakicë shqiptare brenda shtetit grek, gjithnjë e më e rrethuar nga dyshimi.
Lufta, bashkëpunimi dhe justifikimi
Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e komunitetit mysliman çam bashkëpunoi me forcat e Boshtit — me udhërrëfyes, informatorë e njësi ndihmëse; në shtator 1943, gjatë ndëshkimeve gjermane në Paramithi kundër fshatarëve grekë, morën pjesë edhe ndihmës çamë. Ky bashkëpunim është i dokumentuar dhe nuk mund të mohohet. Por ai u kthye në justifikim për një ndëshkim kolektiv: jo ndaj individëve që bashkëpunuan — të cilët një gjykatë speciale greke i dënoi më 1945–1946 në mungesë, mbi dy mijë veta — por ndaj tërë komunitetit, gra, fëmijë, të moshuar, dhe çamë ortodoksë që s'kishin asnjë lidhje me pushtuesin. Ndëshkimi i kolektivit për fajin e disave është vetë përkufizimi i spastrimit.
Qershor 1944: Paramithia
Dëbimi u hap me dhunë. Më 27 qershor 1944, forcat e EDES-it të Zervës morën Paramithinë; sipas dëshmive çame, atje u vranë qindra myslimanë çamë — burra, gra e fëmijë — shumë të plaçkitur e keqtrajtuar para vdekjes. Një oficer britanik i misionit aleat e përshkroi ngjarjen si «një punë krejt të turpshme, një orgji hakmarrjeje» ku çetat vendore plaçkitën e shkatërruan gjithçka. Sulmet vazhduan mbi fshatrat e Filatit, Gumenicës e Pargës. Deri në pranverën e vitit 1945, popullsia myslimane çame — sipas burimeve, diku mbi njëzet mijë veta — kishte kaluar kufirin drejt Shqipërisë, ku mbeti si komunitet refugjatësh, me pronat e konfiskuara dhe kthimin të ndaluar.
Kush vendosi
Përgjegjësia nuk qëndron vetëm te çetat vendore. Chris Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, e pranoi më vonë hapur se vendimi për t'i dëbuar çamët u mor me nxitjen e misionit aleat për të lehtësuar operacionet kundër armikut — duke kritikuar mënyrën «vendetë» me të cilën u zbatua. Dëbimi ishte njëkohësisht një akt lufte i orkestruar dhe një shpërthim hakmarrjeje lokale; të dyja bashkë. Pas luftës, ligji grek i shtetësisë i vitit 1948 ua mohoi çamëve të dëbuar të drejtën e kthimit dhe të pronës — duke e bërë fshirjen jo një ngjarje të vetme, por një gjendje të përhershme.
Dega që u pre
Nën lentën e rrjetit, Çamëria është dega që u pre. Ku degët e tjera të botës shqiptare u ndanë me vija në hartë — Prizreni, Kosova, Janina — Çamëria u zhvesh nga vetë njerëzit e saj. Sot dialekti çam mbijeton kryesisht në mërgim; toponimet shqiptare mbeten të gdhendura mbi një tokë ku komuniteti që i emërtoi nuk lejohet të kthehet. «Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej» këtu nuk është metaforë: është një popullsi e gjallë e shkëputur nga vendbanimi i vet dhe e mbajtur jashtë me ligj. Të kujtosh Çamërinë me nder do të thotë as ta mohosh bashkëpunimin që ndodhi, as ta lejosh atë të mbulojë dëbimin e një komuniteti të tërë — të mbash të dyja të vërtetat në të njëjtën faqe.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur ndërkombëtare dhe ndan faktet e dokumentuara nga kornizimi ynë interpretues. Studime themelore: Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece (Conflict Studies Research Centre / Defence Academy, 2002/2007); Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation 1941–44 (Yale, 1993) mbi EDES-in, Zervën dhe dëbimet; Bernd Fischer, Albania at War, 1939–1945; koleksioni dokumentar i Robert Elsie-t (albanianhistory.net). FAKTE (të dokumentuara): dëbimi u krye midis qershorit 1944 e marsit 1945 nga forcat e EDES-it të Napoleon Zervës; Paramithia u sulmua më 27 qershor 1944; vlerësimet për të dëbuarit luhaten nga ~14.000 deri në ~35.000 (shumica e burimeve rreth 20.000–30.000 myslimanë çamë); një pjesë e komunitetit kishte bashkëpunuar me pushtuesin dhe mbi 2.100 veta u dënuan në mungesë nga një gjykatë greke më 1945–1946; Chris Woodhouse i Misionit Aleat pranoi pjesë të përgjegjësisë për vendimin; ligji grek i shtetësisë i 1948-s ua mohoi kthimin dhe pronën. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Numri i të vrarëve është thellësisht i kontestuar — dokumenti i «Komitetit Antifashist të Mërgimtarëve Çamë» jep 2.771, ndërsa historiografia ndërkombëtare jep shifra dukshëm më të ulëta e të pasigurta; NUK e riprodhojmë shifrën më të lartë si fakt, dhe theksojmë se vetë dëbimi — humbja e shtëpive, pronës e një jete shekullore komunitare — është fakti më i dokumentuar e më pak i diskutueshëm. (2) Bashkëpunimi i një pjese të komunitetit me Boshtin është i vërtetuar; ne e paraqesim atë hapur dhe njëkohësisht e dallojmë nga ndëshkimi kolektiv i tërë komunitetit — të dyja qëndrojnë, asnjëra nuk e fshin tjetrën. (3) Numrat e të dëbuarve jepen si rend madhësie (~mbi 20 mijë), jo si shifër e prerë. (4) Leximi ynë se Çamëria është «dega e prerë» e rrjetit është kornizim historik nën lentën tonë, jo citim dokumenti — e shënojmë si të tillë; ngjarja ndodhi brenda kontekstit të Luftës së Dytë e të Luftës Civile Greke, dhe EDES-i ishte njëkohësisht forcë rezistence antifashiste.
Lidhjet
12Ngjarjet
- Masakra e Paramithisë — dhuna që e hapi
- Protokolli i Firences — kufiri që i la brenda Greqisë
Vendet
- Çamëria — vendi që u zbraz
- Thesprotia / Epir — krahina e zbrazur
- Vilajeti i Janinës
- Paramithia / Ajdonat — qyteti ku ndodhi — kryeqendra e kazasë së Ajdonatit
- Konispoli — të dëbuarit kaluan nga Vërva, 1944
Organizatat
- Napoleon Zerva / EDES — forca që e kreu
- EAM dhe ELAS — rezistenca greke antifashiste dhe çamët e harruar — lidhje reciproke
Trashëgimia
- Vallja e Osman Takës — vallja çame që e bart këtë kujtesë me trup
Tema
- Dialekti çam — la në mërgim
- Rrjeti shqiptar — dega e prerë e
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Ngjarjet →
Kongresi i Dytë i Manastirit (1910): përgjigjja ndaj shkronjës arabe
· 10 min
Masakra e Pastasellës: 106 burra të pushkatuar më 31 mars 1999
· 11 min
Masakra e Bellacërkës: 25 mars 1999, vrasjet te ura e hekurudhës
· 11 min
Masakra e Rezallës: të pushkatuarit e 5 prillit u fshehën në Serbi
· 11 min
Masakra e burgut të Dubravës: të burgosurit u pushkatuan pas bombave
· 12 min
Masakra e Qyshkut: 14 maj 1999, burrat e ndarë dhe tri shtëpitë në flakë
· 11 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar