Balli Kombëtar dhe lufta civile

Ka në historinë tonë lëvizje që humbasin jo sepse e patën gabim çdo gjë, por sepse e patën gabim çastin. Balli Kombëtar është prej tyre. Lindi nga një ide e drejtë — Shqipëria e tërë, e lirë dhe e pacopëtuar — dhe vdiq në një kurth nga i cili asnjë urti e mëvonshme nuk mund ta nxjerrë: midis çekiçit gjerman dhe kudhrës komuniste, me duart e veta të njollosura nga të dyja.

Lindja: nacionalizmi i Frashërllinjve kundër komunizmit

Balli Kombëtar u themelua zyrtarisht në nëntor 1942, në kushtet e pushtimit fashist që kishte nisur me pushtimin italian të 7 prillit 1939. Në krye të tij qëndronte Mid'hat Frashëri — biri i Abdyl Frashërit, pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit më 1908, një nga emrat më të kulturuar të mendimit kombëtar shqiptar. Bashkë me të, Ali Këlcyra dhe një brez intelektualësh liberalë, pronarë toke e patriotë antikomunistë.

Programi i Ballit u shpall në një dhjetëshe pikash, "Dekalogun", që kërkonte një Shqipëri demokratike, etnikisht të bashkuar, me liri fjale e mendimi dhe reforma ekonomike pa kolektivizim. Ishte një program nacionalist në traditën e Rilindjes — trashëgimtar i drejtpërdrejtë i frymës së Frashërllinjve dhe i ëndrrës së Shqipërisë etnike. Çështja e Kosovës dhe e trojeve nuk ishte për Ballin një detaj diplomatik; ishte boshti i tërë ekzistencës së tij.

Mukja: ora kur historia mori kthesën

Më 1–3 gusht 1943, në fshatin Mukaj afër Krujës, përfaqësues të Ballit u ulën në tryezë me Lëvizjen Nacionalçlirimtare të udhëhequr nga komunistët. Marrëveshja e Mukjes do të rregullonte rezistencën e përbashkët dhe do të përcaktonte të ardhmen. U arrit një tekst që njihte parimin e Shqipërisë etnike — pra të bashkimit të Kosovës me atdheun.

Pastaj erdhi tradhtia që do të përcaktonte gjysmë shekulli. Nën urdhrat e të deleguarve jugosllavë të Titos, që rrinin pranë komunistëve shqiptarë, Lëvizja Nacionalçlirimtare e hodhi poshtë marrëveshjen. Refuzimi i komunistëve për të mbrojtur kthimin e Kosovës e bëri të pamundur bashkëpunimin. Toleranca e brishtë midis dy palëve u avullua. Pas Mukjes nuk mbeti më as ushtri e përbashkët, as armik i përbashkët — mbeti vetëm rezistenca e ndarë dhe një luftë civile që sapo kishte nisur.

Rënia në kurthin gjerman

Në shtator 1943 kapitulloi Italia dhe Gjermania zbarkoi në Shqipëri, duke hedhur parashutistë mbi Tiranën. Këtu Balli Kombëtar bëri zgjedhjen që do ta gjykojë historia rëndë. Të frikësuar nga forca në rritje e partizanëve komunistë, shumë njësi balliste bashkëpunuan me okupatorin gjerman, dhe disa udhëheqës të Ballit zunë poste në regjimin e mbështetur nga Gjermania.

Le ta themi atë që duhet thënë, pa zbukurim e pa nënshtrim. Ka një ndryshim midis një lëvizjeje nacionaliste që lufton për Shqipërinë etnike dhe një organizate që ndan tryezë me eskuadronet e SS-it. Në tetor 1943, gjatë një ofensive të madhe gjermane në jug, forca balliste bashkë me trupat gjermane sulmuan fshatra, dogjën shtëpi, ekzekutuan civilë. Këto nuk janë trillime të propagandës titiste — janë fakte që një gazetë e ndershme nuk i fsheh. Konica do të thoshte: ai që do ta dojë me të vërtetë kombin, duhet të ketë guximin t'i shohë plagët e tij në sy.

Lufta vëllavrasëse

Lufta civile shqiptare e viteve 1943–1944 u zhvillua midis Ushtrisë Nacionalçlirimtare nga njëra anë, dhe Ballit Kombëtar e Lëvizjes së Legalitetit të Abaz Kupit nga ana tjetër. Partizanët komunistë, të mbështetur nga partizanët jugosllavë dhe nga Aleatët, ishin gjithnjë e më të organizuar e më të armatosur. Balli, i fragmentuar, i kompromentuar nga bashkëpunimi me gjermanin dhe pa mbështetje të jashtme, humbi terren me shpejtësi.

Ishte tragjedia më e thellë e atij brezi: shqiptari kundër shqiptarit, ndërsa okupatori i huaj shihte i kënaqur. Kjo luftë civile nuk e dobësoi vetëm Ballin — ajo i hapi rrugën marrjes totale të pushtetit nga një lëvizje që do të ndërtonte një nga diktaturat më të errëta të Evropës.

Disfata, mërgimi dhe gjyqi i historisë

Në fund të vitit 1944, kur partizanët morën Tiranën dhe nisi çlirimi e marrja e pushtetit, Balli Kombëtar ishte i thyer. Shumë udhëheqës u ekzekutuan; shumë morën rrugën e mërgimit. Mid'hat Frashëri u arratis në Italinë jugore. Më 26 gusht 1949 themeloi në Paris Komitetin "Shqipëria e Lirë", qeverinë shqiptare në mërgim, në bashkëpunim me aleatët anglo-amerikanë. Vdiq papritur më 3 tetor 1949, larg atdheut që nuk e pa më kurrë të lirë.

Si ta gjykojmë sot? Regjimi i Enver Hoxhës e kreu Ballin "tradhtar e fashist" — një etiketë e thjeshtë që i shërbente legjitimimit të vetes. Por e vërteta historike nuk është aq e rehatshme për asnjë palë. Balli mbrojti çështjen e drejtë të Shqipërisë etnike kur komunistët e flijuan atë për bekimin e Beogradit. Dhe pikërisht Balli e turpëroi atë çështje duke ecur krah okupatorit gjerman. Të dyja janë të vërteta. Një popull i pjekur i mban të dyja në mendje njëherësh, pa i fshehur as njërën as tjetrën — sepse vetëm ashtu mëson të mos i përsërisë gabimet që e copëtuan.

Burimet:

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Purdue University Press, 1999)
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010) — zërat "Balli Kombëtar", "Mid'hat Frashëri", "Mukje Conference"
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: Albania in Occupation and War, 1940–45 (I.B. Tauris, 2006)
• Encyclopædia Britannica, "Albania: World War II" dhe "Balli Kombëtar"

— Redaksia ZHURMA