Balli Kombëtar: fronti nacionalist, Marrëveshja e Mukjes dhe ëndrra e Shqipërisë Etnike

Në nëntor të vitit 1942, ndërsa Shqipëria ishte nën pushtimin fashist italian, një grup intelektualësh, avokatësh dhe mësuesish nacionalistë themeluan në Tiranë Ballin Kombëtar — «fronti kombëtar». Në krye u vu Mid'hat Frashëri, i biri i Abdyl Frashërit dhe trashëgimtar i drejtpërdrejtë i idealit të Rilindjes. Programi i tij ishte i qartë dhe i papajtueshëm: një Shqipëri republikane, e pavarur nga mbreti Zog, dhe mbi të gjitha një Shqipëri Etnike që do të përfshinte Kosovën, Çamërinë e trojet e tjera shqiptare. Për tri vjet Balli e mbajti këtë flamur; e humbi luftën civile ndaj komunistëve, u dënua me dekada heshtjeje, por ideja që ai artikuloi te Mukja nuk u shua kurrë.

Pse ka rëndësi

• Balli Kombëtar u themelua në nëntor 1942 në Tiranë, me Mid'hat Frashërin në krye — një front nacionalist njëkohësisht kundër pushtimit fashist, kundër kthimit të mbretit Zog dhe kundër komunizmit.
• Programi i tij dhjetëpikësh kërkonte një «Shqipëri Etnike» që përfshinte Kosovën, Çamërinë e trojet e tjera shqiptare, dhe një republikë në vend të monarkisë.
• Marrëveshja e Mukjes (1–2 gusht 1943) ishte e vetmja herë gjatë luftës kur Balli dhe LNÇ-ja komuniste ranë dakord të luftonin bashkë për vetëvendosjen e Kosovës; ajo u prish brenda pak javësh nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave.

Lindja e një fronti (1942)

Balli Kombëtar u organizua zyrtarisht në nëntor 1942, duke bashkuar rryma nacionaliste që vepronin që nga fillimi i pushtimit. Rreth Mid'hat Frashërit (Lumo Skëndos) u mblodhën emra si Ali Këlcyra, Hasan Dosti, Abaz Ermenji, Skënder Muço, Thoma Orollogaj, Kolë Tromara e Safet Butka — juristë, gazetarë e mësues të formuar në traditën perëndimore e liberale. Baza shoqërore e lëvizjes ishte inteligjencia kombëtare, disa parësi jugore dhe qytetaria e arsimuar; pikërisht kjo përbërje «e sipërme» do t'i kushtonte më vonë kur konkurrenca e vërtetë u vendos në malësi e në fshat.

Programi: republikë dhe Shqipëri Etnike

Platforma dhjetëpikëshe e Ballit ndërthurte tri kërkesa. E para, kombëtare: bashkimi i të gjitha trojeve shqiptare në një shtet të vetëm — kjo ishte thelbi, «Shqipëria Etnike». E dyta, kushtetuese: një republikë, jo kthimi i Ahmet Zogut. E treta, ideologjike: kundërshtimi i vendosur i komunizmit dhe i modelit jugosllav e sovjetik. Ishte një program që e vendoste Ballin njëkohësisht kundër fashizmit pushtues, kundër monarkisë dhe kundër lëvizjes komuniste në ngjitje — një pozicion i pastër në letër, por tepër i ekspozuar në terren.

Mukja: bashkimi që nuk u lejua të ngrihej

Momenti më i madh — dhe drama qendrore — e Ballit është Marrëveshja e Mukjes, e nënshkruar më 1–2 gusht 1943 në fshatin Mukje pranë Krujës. Aty delegatët e Ballit Kombëtar dhe të Lëvizjes Nacionalçlirimtare (LNÇ) të udhëhequr nga komunistët ranë dakord të formonin një «Komitet për Shpëtimin e Shqipërisë» dhe — pika thelbësore — të luftonin bashkë për vetëvendosjen e Kosovës e për një Shqipëri etnike. Ishte e vetmja herë gjatë luftës kur të dyja krahët e rezistencës u përpoqën ta ngrinin çështjen kombëtare mbi ndarjet ideologjike.

Bashkimi zgjati pak javë. Nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave, që kërkonte që Kosova të mbetej brenda Jugosllavisë së pasluftës, udhëheqja komuniste shqiptare — me Enver Hoxhën në ballë — e hodhi poshtë marrëveshjen dhe e dënoi si tradhti. Mukja mbetet kështu shembulli më i mprehtë i asaj që studiuesit e kanë quajtur «rrjeti që nuk u lejua kurrë të ngrihej»: projekti i një kombi të bashkuar u shemb jo nga mungesa e vullnetit shqiptar, por nga llogaritë e fuqive që vendosnin kufijtë nga jashtë.

Lufta civile dhe akuza e bashkëpunimit

Prishja e Mukjes hapi rrugën për luftën civile. Kur Italia kapitulloi në shtator 1943 dhe Gjermania pushtoi vendin, ushtria naziste u ofroi nacionalistëve premtime për ruajtjen e «Shqipërisë së Madhe» — përfshirë Kosovën. Një pjesë e udhëheqjes së Ballit, e tmerruar nga humbja e Kosovës dhe nga fitorja e mundshme komuniste, hyri në një marrëveshje faktike me gjermanët; nga këtu lind akuza historike e bashkëpunimit, që komunistët do ta shfrytëzonin gjer në fund. Krahë të tjerë të lëvizjes vazhduan të luftonin të ndarë. Tragjedia e kësaj ndarjeje simbolizohet nga Safet Butka, komandant e mësues i Ballit, i cili — sipas dëshmive — i dha fund vetes në shtator 1943 për të mos parë shqiptarë duke vrarë shqiptarë.

Balli, i organizuar rreth qyteteve e parësisë, nuk arriti ta mobilizonte fshatarësinë ashtu si LNÇ-ja e disiplinuar dhe e mbështetur nga Aleatët. Deri në fund të 1944-ës, forcat komuniste e kishin thyer atë ushtarakisht dhe kishin marrë pushtetin.

Heshtja dhe mërgimi

Pas fitores, regjimi e ktheu fjalën «ballist» në një akuzë vdekjeprurëse. Mijëra ndjekës, të vërtetë ose të supozuar, u pushkatuan, u burgosën ose u internuan për dekada — Osman Kazazi, për shembull, kaloi tridhjetë e tre vjet në burgje e kampe. Udhëheqja u shpërnda në mërgim: Mid'hat Frashëri drejtoi lëvizjen nga jashtë dhe u bë figurë qendrore e Komitetit «Shqipëria e Lirë», një organizatë antikomuniste e mbështetur nga Perëndimi; ai vdiq në Nju-Jork më 1949. Brenda vendit, çdo kujtim publik i Ballit u fshi për gjysmë shekulli.

Trashëgimia

Balli Kombëtar mbetet një nga temat më të ndara të historisë shqiptare të shekullit XX. Historianë si Bernd Fischer (Albania at War, 1939–1945) dhe Miranda Vickers e lexojnë atë jo si thjesht «tradhtar» apo «hero», por si një lëvizje nacionaliste të kapur mes fashizmit, komunizmit dhe copëtimit të trojeve nga fuqitë e mëdha. Pas rënies së komunizmit më 1991, «ballist» pushoi së qeni krim dhe lëvizja u rithemelua si parti. Por vlera e saj e qëndrueshme është ideja e artikuluar te Mukja: se çështja e bashkimit kombëtar duhej të qëndronte mbi ndarjet e brendshme — një mësim që historia shqiptare do ta paguante shtrenjtë.