EAM dhe ELAS — rezistenca greke antifashiste dhe çamët e harruar

Në historiografinë shqiptare, EAM dhe ELAS shfaqen thuajse gjithmonë si sfond i errët pas figurës së Napoleon Zervasit: rivalë të EDES-it, porta tjetër e daljes nga lufta. Por kjo nyjë ekziston si nyjë më vete në rrjetin editorial të zhurma.press pikërisht sepse kthimi vetëm nga këndi i Zervasit mbyll gjysmën e historisë. EAM-i dhe ELAS-i ishin, në parim, gjëja që çamët kishin mundur të ishin: rezistencë, jo kolaboratorizëm. Dhe kjo dëshmi ka peshë.

Pse ka rëndësi

• EAM (Fronti Nacional-Çlirimtar) u themelua më 27 shtator 1941 me iniciativë të Partisë Komuniste të Greqisë; krahu i saj ushtarak, ELAS, u formua më 1942.
• Deri në vjeshtën e 1944-ës ELAS-i numëronte midis 50.000 e 85.000 luftëtarësh — forca guerrile më e madhe dhe e vetmja me prani kombëtare në Greqi.
• Krah tij operonte EDES-i i Napoleon Zervasit, i djathtë e monarkist, i mbështetur nga britanikët si kundërpeshë; popullsia çame myslimane e Thesprotisë u gjend e bllokuar midis dy botëve.

Çfarë ishin EAM dhe ELAS

EAM (Ethniko Apeleftherotiko Metopo — Fronti Nacional-Çlirimtar) u themelua më 27 shtator 1941, pak muaj pas pushtimit aksist të Greqisë. Iniciativa erdhi nga Partia Komuniste e Greqisë (KKE), por organizata u gjerësua shpejt me tri parti të tjera të vogla të majta dhe pretendoi të ishte lëvizja e gjerë e bashkimit kombëtar. Në kulmin e vet, EAM-i numëronte qindra mijëra anëtarë të organizatave të afiliuara — vetë lëvizja pretendonte deri në dy milionë.

Krahu i saj ushtarak, ELAS (Ellinikos Laikos Apeleftherotikos Stratos — Ushtria Popullore Greke e Çlirimit), u formua në 1942. Deri në vjeshtën e 1944-ës numëronte midis pesëdhjetë mijë dhe tetëdhjetë e pesë mijë luftëtarësh — forca guerrile më e madhe dhe e vetmja me praninë kombëtare në territore greke. ELAS-i luftoi kundër pushtimit nazist dhe italian, por gjithnjë brenda dinamikave të tensionuara të politikës greke dhe mbikëqyrjes britanike.

Dy rezistenca kundërshtare: EAM-ELAS përballë EDES-it

Greqia e pushtuar nuk pati një rezistencë të unifikuar. Krah EAM-ELAS-it operonte EDES (Ethnikos Dimokratikos Ellinikos Syndesmos), e drejtuar nga Napoleon Zervas — organizatë e djathtë dhe monarkiste, shumë më e vogël, e përqendruar kryesisht në Epir, e mbështetur financiarisht e logjistikisht nga britanikët. Rivaliteti midis dy lëvizjeve ishte thellësisht ideologjik, por edhe territorial dhe strategjik.

Kjo përçarje nuk ishte thjesht fërkimi i brendshëm i rezistencave: ajo shpalosi luftën civile greke që do të ndiqte pas çlirimit. EAM-ELAS dhe EDES nuk ishin partnerë të njëjtë të luftës — ishin dy projekte rivale për Greqinë e pasluftës. Britanikët i mbështetën EDES-in pikërisht si kundërpeshë ndaj ELAS-it të drejtuar nga KKE.

Çamët midis dy rezistencave

Popullsia çame myslimane e Thesprotisë u gjend e bllokuar midis këtyre dy botëve. Historiografia greke ka tendencën të paraqesë çamët si kolaboratorë të njëanshëm të pushtimit italian — dhe ka dëshmi për bashkëpunim të disa çamëve me forcat aksiste italiane e gjermane, veçanërisht në kushtet e ashpra të pushtimit. Por kjo panoramë është e pjesshme dhe e deformuar nëse merret si e plotë.

KKE kishte doktrinë zyrtare ndaj pakicave kombëtare: bashkëpunim, jo asimilim me forcë. EAM-i, si pasojë, kishte arsye strukturore të kërkonte përfshirjen e çamëve, të cilët ishin popullsi lokale me ankesa të drejta ndaj aparatit shtetëror grek dhe me arsye për të dyshuar ndaj çdo force që identifikohej me atë shtet. ELAS-i nuk i trajtoi çamët si armiq kolektiv — të paktën jo gjatë fazës kryesore të luftës.

Batalioni "Ali Demi" — dëshmia që çamët nuk ishin një bllok

Provën më konkrete e dha Batalioni IV "Ali Demi" i ELAS-it — njësi e formuar në maj 1944, në fshatin Milea (shqip: Kastanjë), e cila bënte pjesë në regjimentin e 15-të të ELAS-it. Batalioni kishte rreth 460 burra, përzierje çamësh dhe grekësh, dhe luftoi si njësi antifashiste.

Emrin e mori nga Ali Demi (18 janar 1918 – 29 dhjetor 1943) — çam nga Filati, komunist shqiptar, një nga themeluesit e Partisë Komuniste të Shqipërisë, i vrarë në Vlorë duke luftuar kundër forcave gjermane. Ali Demi ishte figurë kufitare në kuptimin e plotë: i lindur në tokën çame, i angazhuar në politikën shqiptare, i rënë në luftën antifashiste. Emërtimi i batalionit pas tij nuk ishte gjest dekorativ — ishte vendosje e qartë e njësisë brenda traditës revolucionare të majtë, jo brenda asaj kombëtariste greke.

Ekzistenca e këtij batalioni shpërndan narrativën se çamët ishin njësi kolektive kolaboracioniste. Ishin familje, fshatra, individë me zgjedhje të ndryshme — si çdo popullsi civile nën pushtim. Disa bashkëpunuan me italianët; disa ikën; disa luftuan kundër nazizmit nën flamurin e kuq të ELAS-it.

Pse ELAS-i nuk i shpëtoi çamët

Kjo është pjesa që kërkon ndershmëri të plotë, pa zbukurime.

Më qershor 1944, ndërkohë që Batalioni IV sapo ishte formuar, EDES-i i Zervasit kreu dëbimin e popullsisë çame myslimane nga Thesprotia. Dhjetëra mijëra njerëz u detyruan të kalojnë kufirin në Shqipëri. Ky dëbim u krye me dhunë dhe u shoqërua me masakra — ndër të tjera ajo e Paramithisë, e dokumentuar gjerësisht.

Ku ishte ELAS-i? Luftonte në fronte të tjera, kishte prioritete strategjike të tjera, dhe — faktikisht — nuk ndërhyri për të mbrojtur popullsinë çame. Nuk ka dëshmi se ELAS-i tentoi ta ndalonte dëbimin. Politika e KKE-së ndaj pakicave ishte doktrinë, jo garanci mbrojtjeje reale në terren.

Pas çlirimit të Greqisë, ELAS-i hyri në Dekemvriana (dhjetor 1944) — përplasja e armatosur me forcat britanike dhe qeverinë greke në ekzil në Athinë. U çarmatos me Marrëveshjen e Varkizës në shkurt 1945, dhe humbi luftën civile greke (1946–1949). EAM-i u shpërbë si lëvizje. Fati i çamëve, i vulosur tashmë gjatë verës së 1944-ës, mbeti i tillë.

ELAS-i nuk ishte shpëtimtari i çamëve. Nuk e kishte as fuqinë, as vullnetin e dëshiruar. Por ekzistenca e tij, dhe sidomos e Batalionit "Ali Demi", mbetet dëshmi se rruga tjetër ekzistonte — se çamët nuk kishin si fat biologjik kolaboracionizmin, se historia kishte mundur të shkonte ndryshe.

Nyja kundër-narrative

Rrjeti i të cilit zhurma.press ndjek gjurmët — rrjeti shqiptar i shekujve XIX–XX — ishte rrjet i fragmentuar me forcë nga vendime jashtë tij: Kongresi i Berlinit, Lidhja e Prizrenit e shpërbërë, Konferenca e Londrës, particionet e vitit 1913. Çamëria ishte nyja jugore e atij rrjeti. Dëbimi i 1944-ës e këputi përfundimisht atë lidhje.

Por historia e EAM-ELAS-it dhe e Batalionit "Ali Demi" tregon se nyja nuk u këput sepse çamët ishin homogjenisht armiq të Greqisë. U këput sepse forca që e këputi — EDES-i, Zervas, dinamikat e luftës civile greke — fitoi atë çast të caktuar historik. Kjo është dallimi midis fatit dhe vendimit. Dhe ai dallim ka rëndësi.