Vend · Luftërat botërore
Dialekti çam
Toskërishtja arkaike e Çamërisë — kodi që mbijetoi dëbimin
Bashkë me arvanitishten, një nga dy degët më konservatore të shqipes — e folme e rrezikuar, jo e vdekur, nga Thesprotia te Konispoli.
Çamërishtja — dialekti çam — është e folmja shqipe e Çamërisë, krahinës bregdetare të Thesprotisë e Prevezës në Epirin e sotëm grek dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit. Bashkë me arvanitishten, ajo mbahet si një nga dy dialektet më konservatore të shqipes: një degë e vjetër e toskërishtes që ruajti forma arkaike pikërisht sepse u nda herët nga trungu. Nën lentën tonë, çamërishtja është kodi i një dege të prerë — gjuha si filli lidhës që mbijetoi kur njerëzit u shpërndanë. Ajo nuk është gjuhë e vdekur dhe as e veçantë nga shqipja: është një e folme e rrezikuar, e kuptueshme lehtë me shqipen standarde, që sot jeton më shumë në mërgim e në kujtesë sesa në vendlindje.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Dialekti çam është nëndialekt i toskërishtes dhe varieteti më jugor i shqipes, i folur në Thesproti e në veri të Prevezës në Epir, si dhe në skajin jugor shqiptar rreth Konispolit e Markatit.
- Ai ruan forma që standardi i ka humbur: grupet e vjetra kl dhe gl atje ku standardi ka q e gj («klumësht» për «qumësht»), dhe l-në ndërzanore atje ku standardi ka kaluar në j («gola» për «goja»).
- Historikisht e folën njësoj çamët myslimanë dhe ata ortodoksë — feja i ndau administrativisht, por jo gjuhën; sot është e folme e rrezikuar që jeton më shumë në mërgim sesa në vendlindje.
Çfarë është dhe ku flitet
Dialekti çam është nëndialekt i toskërishtes — dega jugore e shqipes — dhe, bashkë me arvanitishten, varieteti më jugor i gjuhës. Në kuptimin e vet etnografik e dialektologjik, çamërishtja përfshin të folmen e tërë popullsisë shqipfolëse të Thesprotisë dhe të veriut të Prevezës në Epir, me disa fshatra edhe në njësinë e Janinës, si dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit e Markatit. Historikisht e folën çamët myslimanë dhe ata ortodoksë njësoj — feja i ndau administrativisht, por jo gjuhën.
Një e folme që ruajti të vjetrën
Vlera e çamërishtes për dijen shqiptare qëndron te konservatorizmi i saj: ajo ruan tinguj e forma që shqipja standarde i ka humbur. E folmja çame mban grupet e vjetra bashkëtingëllore kl dhe gl atje ku standardi ka q e gj — kështu «qumësht»-i i standardit del klumësht. Ajo ruan një l ndërzanore atje ku standardi ka kaluar në j: «goja» del gola, me atë l të vjetër që rrjedh nga një lj e hershme.
Përveç këtyre tipareve të veçanta, çamërishtja ndan edhe shenjat e përgjithshme të toskërishtes: humbjen e zanoreve hundore që gegërishtja i ka ruajtur, dhe rotacizmin — kthimin e n-së ndërzanore në r. Ajo çrrumbullakon y-në duke e afruar te i, dhe e mbyll ë-në drejt e-së. Edhe në morfologji ruan forma të veçanta, si e kryera e tashme vetvetore u kam bërë atje ku standardi thotë «jam bërë». Dialektologët e shpjegojnë këtë karakter arkaik me izolimin e hershëm të krahinës dhe me kontaktin e gjatë e të pandërprerë me greqishten, që e mbylli çamërishten në një xhep gjuhësor më vete.
Dëshmitë e para dhe letërsia
Një nga dëshmitë më të hershme të shkruara që lidhet me këtë të folme jugore është fjalori greqisht–shqip i Marko Boçarit, me rreth 1.484 fjalë, i ruajtur në Bibliotekën Kombëtare të Francës në Paris në fillim të shekullit XIX. Po ashtu, figura letrare më e njohur e Çamërisë, Muhamet Kyçyku (Çami), i lindur në Konispol, shkroi rreth vitit 1820 poemën Erveheja — një nga veprat më të hershme të poezisë rrëfimtare shqipe. Këto dëshmi tregojnë se çamërishtja nuk ishte thjesht e folme fshatarake, por bartëse e një tradite të shkruar e letrare me rrënjë të thella.
Dëbimi dhe dialekti në mërgim
Kufiri shtetëror i vitit 1913 e la popullsinë çame brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Tri dekada më vonë, dëbimi i viteve 1944–1945 shpërndau pjesën më të madhe të çamëve myslimanë drejt Shqipërisë, Turqisë e më tej. Kështu një pjesë e madhe e folësve të çamërishtes u shkëput nga toka ku dialekti kishte marrë formë për shekuj. Toponimet shqiptare mbetën mbi një tokë ku komuniteti nuk mund të kthehet lirisht; e folmja vazhdoi në mërgim, e ruajtur në familje e në kujtesë, gjithnjë nën trysninë e mjediseve të reja.
Sot: mes arvanitishtes dhe standardit
Numri i folësve jepet ndryshe sipas burimeve dhe sipas mënyrës së numërimit — çamë myslimanë apo ortodoksë, brenda Greqisë apo në diasporë. Ethnologue (2002) llogariti rreth 10.000 folës në Epirin grek e në Maqedoninë Perëndimore, ndërsa Miranda Vickers (1999) vlerësoi rreth 40.000 çamë ortodoksë. Në Greqi, folësit ortodoksë sot shpesh e quajnë veten arvanitas dhe të folmen e tyre arvanitika, por kur e flasin atë e quajnë thjesht shqip. Në Shqipëri, brezat e rinj të pasardhësve të dëbuar e zëvendësojnë gjithnjë e më shumë çamërishten me standardin. E folmja mbetet e rrezikuar në të dyja anët e kufirit — jo e vdekur, por e ngushtuar.
Kodi që mbijetoi
Nëse Çamëria është dega e prerë e rrjetit shqiptar, çamërishtja është kodi që mbeti i gjallë edhe pasi dega u shkëput. Pikërisht ndarja — kufiri i 1913-s, izolimi, dëbimi — e ruajti të vjetrën: format që trungu i harroi, çamërishtja i mbajti si në një arkiv të folur. Ky është leximi ynë, jo një pohim dokumenti: gjuha, këtu, është kujtesa e fundit e një bote që nuk u lejua të mbetej e tërë.
Burimet
Për klasifikimin e tiparet dialektore: dialektologjia shqiptare, veçanërisht veprat e Eqrem Çabejt dhe Jorgji Gjinarit mbi të folmet toske; për letërsinë e figurat çame, shkrimet e Robert Elsie-t mbi letërsinë e dialektet shqipe; për shtrirjen e folësve në Greqi, vrojtimi Euromosaic i Bashkimit Europian mbi komunitetet shqipfolëse; për numrat, Ethnologue (2002) dhe vlerësimet e Miranda Vickers-it (1999) mbi çamët ortodoksë. Fjalori i Marko Boçarit ruhet në Bibliotekën Kombëtare të Francës.
Lidhjet
10Personat
- Muhamet Kyçyku (Çami) — poeti i parë në të
Ngjarjet
- Shpërngulja e çamëve, 1944–1945 — e shpërndau në mërgim
- Konventa e Lozanës (1923) — komisioni i shkëmbimit e renditi gjuhën si element me rëndësi «më të vogël» — pikërisht provën më të fortë të çamëve
Vendet
- Çamëria — krahina që e ruajti
- Thesprotia / Epir — toponimet që mbeten
- Paramithia / Ajdonat — qyteti çam — kryeqendra e kazasë së Ajdonatit
Trashëgimia
- Vallja e Osman Takës — vallja çame që e bart këtë kujtesë me trup
Tema
- Rrjeti shqiptar — kodi lidhës i
- Arvanitika — motra konservatore
- Toskërishtja — dega jugore që e nxori
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Vendet →
Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
· 11 min
Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
· 11 min
Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
· 12 min
Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
· 13 min
Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
· 10 min
Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
· 12 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar