Dialekti çam

Çamërishtja — dialekti çam — është e folmja shqipe e Çamërisë, krahinës bregdetare të Thesprotisë e Prevezës në Epirin e sotëm grek dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit. Bashkë me arvanitishten, ajo mbahet si një nga dy dialektet më konservatore të shqipes: një degë e vjetër e toskërishtes që ruajti forma arkaike pikërisht sepse u nda herët nga trungu. Nën lentën tonë, çamërishtja është kodi i një dege të prerë — gjuha si filli lidhës që mbijetoi kur njerëzit u shpërndanë. Ajo nuk është gjuhë e vdekur dhe as e veçantë nga shqipja: është një e folme e rrezikuar, e kuptueshme lehtë me shqipen standarde, që sot jeton më shumë në mërgim e në kujtesë sesa në vendlindje.

Çfarë është dhe ku flitet

Dialekti çam është nëndialekt i toskërishtes — dega jugore e shqipes — dhe varieteti i dytë më jugor i gjuhës. Në kuptimin e vet etnografik e dialektologjik, çamërishtja përfshin të folmen e tërë popullsisë shqipfolëse të Thesprotisë dhe të veriut të Prevezës në Epir, me disa fshatra edhe në njësinë e Janinës, si dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit e Markatit. Historikisht e folën çamët myslimanë dhe ata ortodoksë njësoj — feja i ndau administrativisht, por jo gjuhën.

Një e folme që ruajti të vjetrën

Vlera e çamërishtes për dijen shqiptare qëndron te konservatorizmi i saj: ajo ruan tinguj e forma që shqipja standarde i ka humbur. E folmja çame mban grupet e vjetra bashkëtingëllore kl dhe gl atje ku standardi ka q e gj — kështu «qumësht»-i i standardit del klumësht. Ajo ruan një l ndërzanore atje ku standardi ka kaluar në j: «goja» del gola, me atë l të vjetër që rrjedh nga një lj e hershme.

Përveç këtyre tipareve të veçanta, çamërishtja ndan edhe shenjat e përgjithshme të toskërishtes: humbjen e zanoreve hundore që gegërishtja i ka ruajtur, dhe rotacizmin — kthimin e n-së ndërzanore në r. Ajo çrrumbullakon y-në duke e afruar te i, dhe e mbyll ë-në drejt e-së. Edhe në morfologji ruan forma të veçanta, si e kryera e tashme vetvetore u kam bërë atje ku standardi thotë «jam bërë». Dialektologët e shpjegojnë këtë karakter arkaik me izolimin e hershëm të krahinës dhe me kontaktin e gjatë e të pandërprerë me greqishten, që e mbylli çamërishten në një xhep gjuhësor më vete.

Dëshmitë e para dhe letërsia

Një nga dëshmitë më të hershme të shkruara që lidhet me këtë të folme jugore është fjalori greqisht–shqip i Marko Boçarit, me rreth 1.484 fjalë, i ruajtur në Bibliotekën Kombëtare të Francës në Paris në fillim të shekullit XIX. Po ashtu, figura letrare më e njohur e Çamërisë, Muhamet Kyçyku (Çami), i lindur në Konispol, shkroi rreth vitit 1820 poemën Erveheja — një nga veprat më të hershme të poezisë rrëfimtare shqipe. Këto dëshmi tregojnë se çamërishtja nuk ishte thjesht e folme fshatarake, por bartëse e një tradite të shkruar e letrare me rrënjë të thella.

Dëbimi dhe dialekti në mërgim

Kufiri shtetëror i vitit 1913 e la popullsinë çame brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Tri dekada më vonë, dëbimi i viteve 1944–1945 shpërndau pjesën më të madhe të çamëve myslimanë drejt Shqipërisë, Turqisë e më tej. Kështu një pjesë e madhe e folësve të çamërishtes u shkëput nga toka ku dialekti kishte marrë formë për shekuj. Toponimet shqiptare mbetën mbi një tokë ku komuniteti nuk mund të kthehet lirisht; e folmja vazhdoi në mërgim, e ruajtur në familje e në kujtesë, gjithnjë nën trysninë e mjediseve të reja.

Sot: mes arvanitishtes dhe standardit

Numri i folësve jepet ndryshe sipas burimeve dhe sipas mënyrës së numërimit — çamë myslimanë apo ortodoksë, brenda Greqisë apo në diasporë. Ethnologue (2002) llogariti rreth 10.000 folës në Epirin grek e në Maqedoninë Perëndimore, ndërsa Miranda Vickers (1999) vlerësoi rreth 40.000 çamë ortodoksë. Në Greqi, folësit ortodoksë sot shpesh e quajnë veten arvanitas dhe të folmen e tyre arvanitika, por kur e flasin atë e quajnë thjesht shqip. Në Shqipëri, brezat e rinj të pasardhësve të dëbuar e zëvendësojnë gjithnjë e më shumë çamërishten me standardin. E folmja mbetet e rrezikuar në të dyja anët e kufirit — jo e vdekur, por e ngushtuar.

Kodi që mbijetoi

Nëse Çamëria është dega e prerë e rrjetit shqiptar, çamërishtja është kodi që mbeti i gjallë edhe pasi dega u shkëput. Pikërisht ndarja — kufiri i 1913-s, izolimi, dëbimi — e ruajti të vjetrën: format që trungu i harroi, çamërishtja i mbajti si në një arkiv të folur. Kjo është leximi ynë, jo një pohim dokumenti: gjuha, këtu, është kujtesa e fundit e një bote që nuk u lejua të mbetej e tërë.