Vallja e Osman Takës: vallja çame ku prijësi bëhet urë

Ka një çast në këtë valle që nuk e ka asnjë valle tjetër shqiptare. Prijësi del përpara rreshtit, e mban trupin drejt, bën hapat e tij të matur — dhe pastaj bie në gjunjë, harkon shpinën dhe bëhet urë. Mbi të kalojnë të tjerët, dorë për dore, me bërryla të përthyer, duke vallëzuar mbi barkun e shokut që i mban. Kjo është Vallja e Osman Takës: vallja e burrave të Çamërisë, e emërtuar sipas një luftëtari çam të shekullit XIX që vdiq në Konispol më 1887, dhe e mbajtur gjallë jo nga një shtet, jo nga një arkiv, por nga këmbët e një komuniteti që humbi gjithçka tjetër.

Pse ka rëndësi

• Vallja e Osman Takës është një variant i njohur i çamçes, valles së vjetër të repertorit çam — pra jo një krijim i vetmuar, por maja e një tradite krahinore me trung të thellë.
• Mban emrin e Osman Takës, luftëtar çam nga treva Konispol–Filat, i burgosur në Janinë dhe i dënuar me vdekje; sipas gojëdhënës kërkoi si dëshirë të fundit të vallëzonte. Vdiq më 1887 në Konispol.
• Pas shpërnguljes së çamëve më 1944–1945, vallja udhëtoi me të dëbuarit dhe u bë një nga shenjat më të dukshme të një atdheu që bartësit e tij nuk mund ta shihnin më.

Njeriu: fakti, dhe ajo që gojëdhëna i shtoi

Për Osman Takën dokumenti është i kursyer dhe gojëdhëna bujare. Ajo që qëndron: ishte çam nga fisi Taka i trevës Filat–Konispol, në skajin jugor të Çamërisë; veproi në mesin e shekullit XIX si luftëtar kundër autoriteteve osmane; u burgos në Janinë dhe u dënua me vdekje; vdiq më 1887 në Konispol. Historia e mëpasme e Shqipërisë — te sinteza e Skënder Anamalit dhe Kristaq Priftit — e vendos brenda brezit të qëndresës vendore që i parapriu dhe e ushqeu Rilindjen.

Pastaj nis gojëdhëna, dhe këtu duhet të jemi të saktë, sepse është pikërisht gojëdhëna ajo që e krijoi vallen. Tradita popullore rrëfen se, kur iu kërkua dëshira e fundit para ekzekutimit, Osman Taka kërkoi të vallëzonte. Vallëzoi aq bukur — thotë rrëfimi — sa xhandarët shqiptarë të ushtrisë osmane nuk e ekzekutuan dot. Variante të tjera, që qarkullojnë gjerësisht në shtypin dhe publicistikën shqiptare, e zbukurojnë skenën me vajzën e valiut te dritarja dhe me ndërhyrjen e gruas së valiut. Këto detaje nuk janë të verifikuara në asnjë burim arkivor të kontrolluar dhe duhen lexuar si letërsi gojore, jo si procesverbal. E dokumentuar mbetet vetëm ana e hidhur e fundit: u kap sërish dhe u vra në Konispol.

Shënim i njëjtë vlen edhe për një pohim që përsëritet shpesh — se Osman Taka drejtoi degën çame të Lidhjes së Prizrenit me qendër në Prevezë. Referencat shkencore që kemi mundur të kontrollojmë nuk e mbajnë këtë lidhje; ajo qarkullon në publicistikë. Ne e regjistrojmë si pretendim, jo si fakt.

Çfarë është, teknikisht, kjo valle

Vallja e Osman Takës është valle rreshti burrash, e ndërtuar mbi metrin 2/4 me formulën ritmike ngadalë–shpejt–shpejt. Nuk është valle shpejtësie: është valle qëndrimi, stili dhe hijeshie. Peshën e mban prijësi — vallëtari i parë — që zhvillon figurat e vështira, ndërsa rreshti pas tij ruan hapin e përbashkët.

Kulmi është figura e urës: prijësi bie në gjunjë, harkon shpinën dhe të tjerët kalojnë duke vallëzuar mbi të, dorë për dore me bërryla të përthyer. Kuptimi është i lexueshëm pa asnjë koment — forca dhe qendërsia e prijësit që i mban të tjerët mbi vete. Në Shqipëri shoqërohet nga formacioni instrumental i jugut: llautë, violinë, dajre, klarinetë dhe zë. Është, pra, motra e vallëzuar e po asaj bote tingullore që iso-polifonia e mban me zëra.

Nga ana e formës, muzikologu Spiro Shetuni dhe literatura e vallëzimit popullor evropian (Nigel Allenby Jaffé, Folk Dance of Europe, 1990) e klasifikojnë si variant të famshëm të çamçes — vallja më e vjetër e repertorit çam. Kjo është e rëndësishme: Vallja e Osman Takës nuk lindi nga hiçi rreth një biografie. Ajo është një valle krahinore që tashmë ekzistonte dhe që mori emrin e njeriut, ashtu siç një këngë merr emrin e trimit që e bëri të pavdekshme.

Vallja që u bë bagazh

Historia e kësaj valleje ndahet më dysh nga viti 1944. Kur komuniteti çam u shpërngul me dhunë nga Thesprotia gjatë 1944–1945, ai nuk mori me vete as tokë, as shtëpi, as regjistra. Mori gjuhën — dialektin çam — dhe mori repertorin. Në Shqipëri, ku u vendos, vallja e Osman Takës u ngjit nga oda e dasma në skenë: u bë numër i rregullt i Ansamblit Kombëtar të Këngëve e Valleve Popullore dhe pjesë e qëndrueshme e Festivalit Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, duke u interpretuar në raste kombëtare.

Ky është një transformim që meriton emrin e vet. Për një komunitet të zhvendosur, vallja pushon së qeni argëtim dhe bëhet dokument. Kur vendi nuk mund të vizitohet dhe prona nuk mund të kërkohet, mbetet trupi si arkiv: hapi, ritmi, figura e urës. Çamët e mbajtën Çamërinë në këmbë — fjalë për fjalë. Nuk është rastësi që kjo valle është sot, bashkë me dialektin, shenja identifikuese më e njohur e çamëve në hapësirën shqiptare.

Kush e vallëzon dhe kujt i përket

Vallja e Osman Takës vallëzohet sot edhe në Greqi, ku njihet me emrat Osmantakas ose Samantakas dhe numërohet ndër gjinitë bazë të vallëzimit të Epirit; variante të saj dokumentohen edhe më gjerë në Ballkan. Ky fakt shpesh paraqitet si provë e një «trashëgimie të përbashkët ballkanike». Nuk është.

Vallja mban emrin e një luftëtari çam, del nga repertori çam, është variant i çamçes, dhe u bart nga bartësit e saj çamë. Përhapja e saj te fqinjët është rrezatim i një tradite shqiptare në hapësirën përreth — ashtu siç përhapen të gjitha format e forta kulturore — jo bashkëpronësi mbi të. Ky dallim nuk është krenari boshe: është saktësi. Një valle që udhëton nuk e ndryshon prejardhjen e vet, dhe një komunitet i dëbuar nuk e humb autorësinë mbi atë që krijoi vetëm sepse iu mor toka ku e krijoi.

Trashëgimia e një trupi që kujton

Pjesa më e madhe e asaj që dimë për Thesprotinë shqipfolëse të para-1944-s vjen nga burime të shkruara nga të tjerët. Vallja e Osman Takës është ndër të pakat dëshmi që çamët e shkruan vetë, në gjuhën e tyre, pa alfabet: një rresht burrash, një metër 2/4, një prijës që bëhet urë.

Ndërsa brezi që e mësoi vallen në Çamëri ka ikur dhe ai që e mësoi si kujtim po plaket, pyetja nuk është nëse vallja do të mbijetojë — ajo është në skena e në festivale — por nëse do të mbetet e lidhur me kuptimin e vet. Një valle e shkëputur nga rrëfimi është koreografi. Një valle që e mban rrëfimin është arkiv. Puna e muzeut këtu është e thjeshtë dhe e vështirë njëkohësisht: të ruajë të dyja, hapin dhe arsyen e hapit.