Thesprotia: zemra gjeografike e Çamërisë

Çka është Thesprotia

Thesprotia (greqisht: Θεσπρωτία) është njësia rajonale e rajonit Epir, në veriperëndim të Greqisë, me kufi nga veriu me Shqipërinë. Kryeqyteti i saj administrativ është Igoumenitsa — në shqip: Gumenicë. Nga pikëpamja gjeografike, Thesprotia përfshin territoret që shqiptarët i kanë quajtur historikisht Çamëri: kodrat ranore të bregdetit Jon, luginën e lumit Thyamis (greqisht sot: Kalamas; shqip: Çam), ultësirat e Filiates (Filat), Paramythisë (Paramithi), Margaritit (Margëllëç) e Pargës. Pikërisht emri i këtij lumi është burimi i emrit Çam dhe, me radhë, i të gjithë emërtimit Çamëri — rruga gjuhësore që gjuhëtarët e ndjekin nga hidronimi antik Thyamis deri tek trajta shqipe Çam, e ngulitur në regjistrat osmanë nga shekulli XV e tutje. Konispoli — sot qytet i Shqipërisë — shtrihej dikur në të njëjtin brez kulturor dhe gjeografik; kufiri i sotëm e ka ndarë atë nga territori i Thesprotisë vetëm prej vitit 1913.

Çamët: gjuha dhe kodi

Thesprotia ka qenë e banuar historikisht nga një popullsi shqipfolëse — çamët (greqisht: Τσάμηδες) — e ndarë konfesionalisht midis myslimanëve dhe ortodoksëve, por e bashkuar nga gjuha dhe kodi social. Dialekti çam (dialekti çam) është degë e veçantë, arkaike e grupit toskë të shqipes — ai ruan forma zanore dhe fjalë të lashta që standardi i ri shqip i ka zbutur ose hequr. Gjuhëtarët e klasifikojnë si variantin më jugor të toskërishtes, me afri të dukshme me arvanitishten e Greqisë së jugut — edhe ky trashëgim i të njëjtit rrjet shqiptar jugor.

Kodi shoqëror i çamëve — besa, rregullat kanunore mbi nderin dhe mikpritjen, strukturat fisnore — ishte i njëjti rrjet lidhës që mbante bashkë trojet shqiptare nga Durrësi deri në Prevezë. Bartësi i parë i ditur i kësaj kulture në letërsinë shqipe është Muhamet Kyçyku (Çami) (~1784–1844), poet i lindur në Konispol. Kyçyku shkroi në dialektin e tij çam; vepra e tij kryesore, Erveheja — një tregim i gjatë në vargje mbi Ervehenë, një heroinë që mbron nderin e saj me besnikëri e mençuri — u shkrua në fillim të shekullit XIX dhe u botua më vonë nga Jani Vreto në Bukuresht. Ajo është ndër veprat e para të poezisë narrative shqipe. Kjo dëshmon se Çamëria nuk ishte periferi kulturore e botës shqiptare — ishte njëra nga qendrat e saj poetike.

Nga Ali Pasha te Protokolli i Firencës

Gjatë periudhës osmane, Thesprotia bënte pjesë në Vilajetin e Janinës — njësia administrative osmane me qendër Janinën (Ioannina). Ioannina ishte edhe qendra e pushtetit të Ali Pashë Tepelenës (rreth 1740–1822), pashai shqiptar që sundoi nga fundi i shekullit XVIII deri në fillimin e shekullit XIX një pashallëk gjerësisht autonom që mbulonte Epirin, Thesalinë dhe shumë pjesë të Greqisë kontinentale. Ali Pasha ishte figurë komplekse e kontroversiale — jo mishërim i një projekti kombëtar shqiptar — por sundimi i tij dëshmoi se Epiri ishte territor ku elitat shqiptare ushtronin pushtet qendror.

Pas Luftërave Ballkanike (1912–1913), Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe Protokolli i Firencës (dhjetor 1913) caktuan kufirin shqiptar-grek. Vija e re la Çamërinë — Thesprotinë në thelb — brenda territorit grek, duke prerë popullsinë çame nga shteti shqiptar sapo i krijuar. Kjo ndarje nuk u mbështet mbi kritere etnike apo gjuhësore: çamët ishin shqipfolës të evidentuar, por gjeopolitika e fuqive të mëdha doli mbi çdo kriter tjetër. Kufiri i vitit 1913 ishte akti i parë i mohimit — prerja administrative e rrjetit shqiptar jugor.

Lozana 1923: përjashtimi si shqiptarë

Konventa greko-turke e firmosur në Lozanë, 1923, caktoi një shkëmbim të detyruar popullsish midis Greqisë dhe Turqisë mbi bazën e fesë. Popullsia çame myslimane — rreth 17,000–20,000 persona sipas vlerësimeve të kohës — rrezikoi t'i nënshtrohej shkëmbimit si "myslimane," pavarësisht se nuk ishte turke. Ndërhyrja e diplomatëve shqiptarë pranë Lidhjes së Kombeve siguroi një përjashtim: çamët u njohën si shqiptarë, jo si turq, dhe u hoqën formalisht nga lista e shkëmbimit. Megjithatë, zbatimi ishte i metë — rreth 3,000 çamë u zhvendosën gjithsesi drejt Turqisë në kuadrin e procesit.

Ky episod dëshmon dy gjëra njëkohësisht: se komuniteti ndërkombëtar ishte i gatshëm ta dallonte identitetin shqiptar nga ai turk kur çështja shtrohej diplomatikisht, dhe se çamët, edhe kur fituan njohjen si "shqiptarë," mbetën të brishtë ndaj politikave të shtetit grek. Konventa e Lozanës nuk i mbrojti — u dha vetëm një mbrojtje juridike formale e të paplotë.

Qershori 1944: dëbimi

Periudha e Luftës së Dytë Botërore e la Thesprotinë nën pushtim aksist dhe e bëri Çamërinë skenë të një dhune ndër-komunale të pandalur. Qershori i vitit 1944 shënon pikën kulminante: forca të rezistencës greke të krahut të djathtë EDES (Lidhja Kombëtare Republikane Greke), të udhëhequra nga Napoleon Zervas, sulmuan dhe dëbuan masivisht popullsinë çame myslimane të Thesprotisë. Sipas të gjitha llogarive, masa dërrmuese e çamëve myslimanë — vlerësimet e historianëve variojnë midis 18,000 dhe 35,000 vetave — u shpërngulën me forcë drejt Shqipërisë gjatë viteve 1944–1945.

Vdekjet gjatë dëbimit dhe operacioneve që e paraprinë janë të kontestuara. Burime shqiptare dhe organizata avokuese çame citojnë shifra deri në 2,000–4,000 të vrarë; burime dhe historianë grekë japin numra dukshëm më të vegjël, ndërsa disa burime të bazuara mbi dëshmi të kohës flasin për rreth 300–600 vrasje në incidente të dokumentuara në vendbanime të ndryshme të Thesprotisë. Asnjë nga këto shifra nuk ka marrë konsensus akademik ndërkombëtar; ato duhen lexuar sipas burimit që i prodhon. Dëbimi si fakt — shpërngulja e detyruar e një popullsie civile — është i dokumentuar dhe i pranuar shkencërisht. Ndërkohë, çamët myslimanë të dëbuar u dënuan in absentia nga gjykatat greke për bashkëpunim me pushtuesin e Aksit; pasuritë e tyre u konfiskuan; dhe e drejta e kthimit iu mohua.

Parlamenti shqiptar dhe organizatat avokuese të çamëve në diasporë e kanë cilësuar dëbimin si gjenocid. Kjo është terminologjia e tyre politike dhe juridike — e paraqesim termin si të tillë, jo si konstatim të vendosur të shkencës historike apo juridike ndërkombëtare. Spastrim etnik dhe masakër janë terma të mbështetur nga dokumentimi ekzistues.

Vija e mohimit

Çamëria — dhe Thesprotia si bërthama e saj gjeografike — ofron një shembull të qartë të asaj që mund të quhet vija e mohimit të rrjetit shqiptar: jo një akt i vetëm, por një vijë procesesh të lidhura. Viti 1913 e preu rrjetin, pa e pyetur popullsinë çame. Konventa e Lozanës (1923) kërcënoi ta zbrazte atë nëpërmjet transferimit fetar — u pengua me vështirësi. Dëbimi i 1944-s e zbrazi fizikisht territorin. Dënimet in absentia dhe konfiskimi i pronave e bllokuan rikthimin. "Çështja çame" (çështja çame) — kërkesa diplomatike shqiptare ndaj Greqisë për njohjen e padrejtësisë dhe të drejtën e kthimit e të kompensimit — mbetet e pazgjidhur deri sot, pa një mekanizëm bilateral funksional.

Çamët që mbijetuan dëbimin dhe pasardhësit e tyre jetojnë sot kryesisht në Shqipëri, Kosovë dhe diasporë. Dialekti çam — ajo gjuhë arkaike e rrjetit jugor — ruhet kryesisht nga brezat e moshuar dhe është bërë objekt studimi gjuhësor pikërisht sepse bartësit e tij natyrorë u shkëputën nga toka e vet. Çamëria ortodokse — çamët e krishterë — në pjesën më të madhe mbeti dhe u asimilua. Kjo asimetri kujton se dëbimi i 1944-s nuk ishte thjesht fetar — ishte edhe politik e etnik.

Thesprotia sot është njësi rajonale greke me rreth 40,000 banorë, me Gumenicën si port kryesor ndaj Korfuzit dhe kalimit të Adriatikut. Toponimet shqiptare — Filat, Paramithi, Margëllëç, Gumenicë — vazhdojnë të përdoren në gjuhën shqipe si kujtesë e qëndrueshme e një pranie historike që as kufiri dhe as dëbimi nuk ia dolën ta fshinin plotësisht.