Ali Demi: i vetmi çam i shpallur Hero i Popullit, nderuar ndërsa Çamëria zbrazej

Në dhjetor të vitit 1943, në një bazë ilegale mbi fshatin Kaninë të Vlorës, u rrethua dhe u vra një njeri njëzetepesëvjeçar që kishte lindur në anën tjetër të kufirit. Quhej Ali Demi, ishte nga Filati i Çamërisë, dhe brenda dy vitesh emri i tij do të vihej mbi një lagje të Tiranës, mbi një gjimnaz në Vlorë dhe mbi një batalion të rezistencës greke. Ai mbetet i vetmi çam i shpallur "Hero i Popullit" — një titull që iu dha pikërisht në vitet kur bashkatdhetarët e tij po nxirreshin nga shtëpitë e veta dhe po hiqeshin nga harta.

Pse ka rëndësi

• Ali Demi (18 janar 1918, Filat – dhjetor 1943, Kaninë) është i vetmi çam që mban titullin "Hero i Popullit", dhënë më 5 korrik 1945.
• Titulli i erdhi në të njëjtat muaj kur komuniteti çam po shpërngulej me dhunë nga Çamëria — nderimi i një individi dhe dëbimi i një populli ndodhën njëkohësisht.
• Në maj 1944 rezistenca greke ELAS formoi Batalionin IV "Ali Demi", njësi e përzier çame dhe greke: prova më konkrete se akuza e "popullit tradhtar" nuk qëndron.

Nga Filati te Liceu i Tiranës

Ali Ahmet Demi lindi më 18 janar 1918 në Filat, qytezën çame që pas 1913-s ndodhej brenda Mbretërisë Greke. Familja e dërgoi për shkollim në Shqipëri — fillimisht në Gjirokastër, ku në vitin 1936 u përjashtua nga gjimnazi për veprimtari antimonarkiste, dhe më pas në Tiranë, në liceun që sot mban emrin e Qemal Stafës.

Tirana e fundviteve tridhjetë ishte një qytet i vogël me një brez të tërë nxënësish që po politizohej me shpejtësi. Aty Demi njohu Qemal Stafën dhe Vasil Shanto dhe u lidh me grupin komunist të Shkodrës — një nga bërthamat që në nëntor 1941 do të bashkoheshin në Partinë Komuniste të Shqipërisë. Për një djalë nga Filati kjo ishte edhe një zgjedhje identiteti: rruga drejt Tiranës ishte rruga drejt qendrës shqiptare, në një kohë kur Çamëria po hiqej pa zhurmë nga jeta publike e të dyja shteteve.

Burgu, njëzetetre vjet dënim, arratisja

Në vitin 1939, pas pushtimit italian, Demi mori pjesë në demonstratat e para antifashiste. Kur nisi lufta italo-greke, u regjistrua në batalionin shqiptar "Tomorri" dhe shkoi në front — jo për të luftuar për Romën, por, sipas dëshmive të bashkëkohësve, për ta sabotuar atë luftë nga brenda. Ishte gjithashtu një nga organizatorët e një demonstrate të madhe antifashiste në Tiranë.

Më 7 prill 1942 ra në dorë të policisë sekrete italiane. U torturua dhe u dënua me njëzetetre vjet burg; disa burime shqiptare shënojnë se më parë ishte dënuar edhe me vdekje. Përpjekja e parë për t'u arratisur dështoi. E dyta, më 29 prill 1943, jo: Demi doli nga burgu dhe u zhduk në male.

Komisar në Çermenikë, sekretar në Vlorë

Jeta e tij e dytë zgjati tetë muaj. U bë komisar i batalionit "Çermenika" dhe mori pjesë në një varg aksionesh në malësinë mes Elbasanit dhe Librazhdit. Në vjeshtën e 1943-shit, pas kapitullimit italian dhe zbarkimit gjerman, u zhvendos në jug: në Vlorë u emërua sekretar organizativ dhe më pas sekretar politik i Qarkorit të Partisë.

Vlora e asaj vjeshte ishte një qytet i ngarkuar. Njëzetetre vjet më parë aty ishte fituar Lufta e Vlorës, beteja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur; tani i njëjti qytet ishte nyje e një lufte që ishte njëkohësisht nacionale dhe civile, me gjermanët në garnizon, me çetat partizane në kodra dhe me Ballin Kombëtar në një pozicion gjithnjë e më armiqësor ndaj Frontit Nacionalçlirimtar. Detyra e një sekretari qarkori në atë çast nuk ishte betejë e hapur, por rrjet: baza ilegale, kurierë, shtëpi konspirative.

Kaninë, dhjetor 1943

Në një bazë mbi Kaninë, fshatin kalatar që mbikëqyr gjirin e Vlorës, Demi u rrethua dhe u vra. Data e saktë nuk është e njëjtë në të gjitha regjistrat: burimet shqiptare japin 19 ose 20 dhjetor 1943, ndërsa disa përmbledhje biografike shënojnë fundin e dhjetorit. Mosha, në të gjitha versionet, është njëzetepesë vjeç.

As rrethanat nuk janë të mbyllura. Historiografia zyrtare e pasluftës e regjistroi vdekjen si rënie në luftë kundër pushtuesit gjerman; shtypi shqiptar i dekadave të fundit e ka rihapur pyetjen nëse dorën e vuri Balli Kombëtar apo forcat gjermane, duke iu rikthyer dëshmisë së të vetmit dëshmitar okular. Kjo paqartësi nuk e zbeh figurën — e vendos atë saktësisht aty ku ishte: në një dimër ku vija mes pushtuesit dhe kundërshtarit të brendshëm ishte bërë e turbullt dhe vdekja e një njeriu mund të kishte më shumë se një autor.

Titulli dhe dëbimi, në të njëjtin vit

Më 5 korrik 1945 Ali Demi u shpall "Hero i Popullit", me motivacionin e një "udhëheqësi dhe punonjësi të palodhur, shembull heroizmi" gjatë Luftës Nacionalçlirimtare. U dekorua më vonë me Urdhrin "Ylli Partizan", Urdhrin e Flamurit dhe medaljet e Çlirimit, të Trimërisë e të Kujtimit, dhe u varros në Varrezat e Dëshmorëve të Kombit.

Kjo datë duhet lexuar përbri një date tjetër. Gjatë verës së 1944-s dhe gjatë vitit 1945, i gjithë komuniteti çam u shpërngul me dhunë nga Çamëria. Ndërsa Tirana i jepte titullin më të lartë një djali nga Filati, Filati po zbrazej nga njerëzit e tij. Shteti shqiptar nderoi individin dhe, për dekada me radhë, hoqi dorë nga çështja e bashkësisë prej së cilës ai vinte; e folmja çame mbijetoi në kampe e në lagje periferike, jo në vendlindje.

Emri që udhëtoi

Emri i tij, megjithatë, udhëtoi më larg se sa parashikoi kush. Në maj 1944 ELAS-i, krahu ushtarak i rezistencës greke antifashiste, formoi Batalionin IV "Ali Demi" — një njësi e përzier me çamë dhe grekë, e ngritur pikërisht në zonën nga ku çamët po dëboheshin. Ekzistenca e atij batalioni është kundërargumenti më i thjeshtë dhe më i vështirë për t'u rrëzuar ndaj tezës së "popullit tradhtar": bashkëpunimi me Boshtin, i dokumentuar në një pjesë të elitës çame, nuk ishte i tërë populli, dhe njerëz nga i njëjti komunitet luftuan nga ana tjetër e llogores.

Në Shqipëri emri mbeti në gjeografi: një lagje dhe një rrugë e madhe në Tiranë, një gjimnaz në Vlorë. Qindra mijëra njerëz japin sot adresën e tyre me emrin e një njeriu që nuk pa kurrë kthimin në qytetin ku lindi. Kjo është forma më e zakonshme e kujtesës shqiptare — një emër që mbijeton në toponimi pasi historia që e prodhoi është hequr nga tekstet. Rikthimi i asaj historie, me data të verifikuara dhe pa lavdërim boshi, është puna që mbetet.

Burimet

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013) — zëri për Ali Demin dhe konteksti i Luftës Nacionalçlirimtare.
• Georgia Kretsi, Verfolgung und Gedächtnis in Albanien (Harrassowitz, 2007) — kujtesa çame dhe politikat shtetërore ndaj saj.
• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History — Vlora dhe fronti i vitit 1943.
• Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44 (Yale University Press, 1993) — okupimi gjerman i Epirit dhe formacionet e ELAS-it.
• Gazeta Telegraf, dosje: "Ali Demi 'Hero i Popullit', dëshmori antifashist nga Çamëria" — biografia dhe datat e arrestimit e të arratisjes.
• Gazeta Panorama: "Ballistët apo gjermanët, kush e vrau Ali Demin?" — dëshmia e vetme okulare dhe polemika mbi rrethanat e vrasjes.